|
Barger Compascuum:
|
|
|
|
|
|
|
De eerste bewoners:
|
|
|
|
Het zuidoosten van Drenthe kenmerkte zich eeuwenlang als, een vrijwel onbegaanbaar, deel
van het 50.000 ha grote Boertanger moeras. In 1788 ontstonden door de invloed van de bisschop
van Münster aan de Duitse kant van het grote veengebied de eerste bovenveendorpen. Vooral
arme gezinnen werden gestimuleerd zich langs de grens te vestigen. Het land (de zogenaamde
"plaatsen") werd verpacht en bouwrijp gemaakt door het ontwateren van het veen. De
mensen gingen er boekweit verbouwen en hielden er schapen en bijen. Zo ontstonden
Twist, Hebelermeer, Rütenbrock, Lindloh en Schwartenberg.
In 1860 werd het gebied Barger Compascuum aan de Nederlandse kant in het veengebied door
de boeren van Noord en Zuidbarge verkocht aan de heren Hiddingh, Gosselaar, Tonckens en van
Holthe tot Echten.
Rond 1861 streken immigranten neer in een gebied ten noordwesten van het huidige centrum
van Barger Compascuum. Dit gebied heette "het Voorste Compascuum". Zij waren
voornamelijk afkomstig uit Duitsland, Rütenbroek, Lindloh, Schwartenberg, Altenschoot,
Barnflair, Wesuwe, Heblermeer, Twist, Aschendorf, Fürstendu, Neu-Ringen, Dorpen,
Haselune, Versen, Münster, Meppen, en Haren. Ook uit Nederland waren bewoners afkomstig zoals:
Geesteren, Coevorden, Vriezenveen, Groningen, Pekela en Veendam.
|
|
|
De Sint Joseph parochie:
|
|
|
De schuur van J.B.Wilken die van april 1873 tot oktober 1874 dienst deed als kerk.
De veenkerk die in 1874 werd gebouwd
Het interieur van de nieuwe kerk
|
De bevolking was overwegend katholiek. Men ging naar de kerk in de zanddorpen langs
de Eems of naar de kerk in Nieuw Amsterdam. De wegen daar naar toe waren echter
slecht zodat men voor het kerkbezoek ook naar Hebelermeer of Rütenbrock ging.
Pastoor Vroom, die in 1896 benoemd werd tot pastoor in Erica, vond dat dat niet langer kon.
Er moest een nieuwe parochie bij komen. Vroom maakte in 1872 een "status animarum"
op van de op dat moment in Compas wonende katholieken. Hij verdeelde Compas in:
- Voor Compascuum, rechts van de Runde. Hier woonden 7 gezinnen.
- De Maatschappij, links van de Runde. Hier woonden 20 gezinnen.
- Verem Compascuum eveneens rechte van de Runde 53 gezinnen.
In 1873 werd een nieuwe parochie opgericht waarvan artikel 1 luidde:
"Er wordt in de gemeente Emmen een nieuwe parochie opgericht, die
de naam draagt van het Compascuum en gesteld wordt onder het patronaat van den Heiligen
Joseph".
De eerste pastoor was Theodorus de Klaver en de eerste kerkmeester werd Jan
Berend Wilken, die die functie 55 jaar lang bleef vervullen! Hij ontving voor
deze bijzondere prestatie een Pauselijke onderscheiding. Een met stro bedekte
houten schuur van Jan Berend Wilken werd als kerk ingericht. In 1874 kwam de
eerste echte kerk op het bovenveen.
Pastoor de Klaver ging regelmatig op huisbezoek bij de parochianen die het
verst weg woonden. In 1923 verkeerde de kerk op het bovenveen in een slechte
toestand. De toenmalige pastoor Bergervoet vond dat er een nieuwe permanente
kerk moest komen op de dalgrond. Die kerk werd de St.Josephkerk ontworpen door
Jos Cuypers en zijn zoon Piere Cuypers jr.
In 1924 werd de nieuwe en huidige kerk in gebruik genomen. Deze was heel mooi en
werd in de omgeving "de Kathedraal van Drenthe" genoemd. In 1941 werd Johannes
Hassink pastoor in Barger Compascuum. Hij bleef dit meer dan 20 jaar en was zeer begaan
met de mensen in zijn parochie. In 1962 overleed hij.
|
|
|
Herkomst naam:
|
|
|
|
Ten tijde dat het veen tussen de Hannoveraanse dorpen Rütenbrock en Lindloh nog een
aaneengesloten geheel was, hadden de bewoners van Ober- en Niederlangen en van Altharen het
recht om een stuk van het veenoppervlak tot aan de Runde door hun vee te laten beweiden.
Dit recht was aan hen geschonken door de bisschop van Munster.
Door dit recht van samen weiden (jus compascui) ontstond de naam Compascuum. Het woord
'Compascuum' komt van 'compascere', wat Latijn is voor 'samen weiden'. Hieraan danken Emmer
Compascuum en Barger Compascuum hun naam. Barger Compascuum betekent samengevat
gemeenschappelijke weide van (Noord en Zuid) Barge.
|
|
|
Grenstwisten:
|
|
|
|
De rechten om het vee samen te weiden (jus compascui) resulteerde aan de Runde vaak in
felle (grens)twisten.
Om aan de grenstwisten een einde te maken werden diverse traktaten opgesteld,
zoals in 1765 tussen Drenten en Munstersen, Deze werd gewijzigd bij geheim
contract van 1784. Hierbij werd ondermeer bepaald, dat Emmen en Westenesch,
Noord en Zuidbarge samen zouden weiden met Wesuwe en Versen en dat door de
betwiste veenstrook geen zandwegen mochten worden gelegd. In 1817 werd een
nieuwe overeenkomst gesloten. In 1824 kwam het traktaat van Meppen tot stand.
Maar ook dit laatste grenscontract tussen Nederland en Hannover bleek niet
voldoende.
Op 30 december 1867 kwam eindelijk de akte van scheiding tot stand tussen de
Hollandse en Pruise gerechtigden. Het verbod voor het bouwen van woningen met een
stookplaats werd opgeheven. Hierdoor konden zich koloniën in het veen ontwikkelen.
Ook tussen Groningen en Drenthe waren er grensconflicten, met name tussen de
marken van het Drentse Valthe en het Groningse Onstwedde.
Willem Lodewijk gaf landmeter Jan Sems de opdracht de grenzen duidelijk(er)
vast te stellen. Hij bedacht in 1615 de grensproblemen op te kunnen lossen door
een eenvoudige rechte lijn te trekken van de Martinitoren in de stad Groningen
naar het kasteel Ter Haar, ten zuidoosten van Ter Apel. Deze Semslinie werd na
een aantal wijzigingen, steeds ten nadele van Drenthe, in 1817 als wettelijke
grens vastgesteld. Met het vaststellen van de Semslinie was ook hier, evenals
door het vaststellen van de definitieve grens tussen Duitsland en Drenthe de
angel uit de conflicten gehaald.
|
|
|
Molen en bakkerij:
|
|
|
|
De molen van Compas stond achter de bakkerij van Johan Eilering. Hij werd in
1876 gebouwd voor of in opdracht van Jan Westen en werd in 1883 overgenomen door
Jan Berend Wilken, toen der tijd vervener - boer - kerkmeester en notabel van
het dorp. Doordat de wegen veelal onbegaanbaar waren, werden de houten
onderdelen van de molen stroomopwaarts in de Runde gegooid. Door de vrij sterke
stroming van de Runde kwamen ze vanzelf op de plaats van bestemming. Hier werd
alles uit het water gevist en achter de bakkerij weer opgebouwd. De molen heeft
tot 1936 koren gemalen voor de bakker en voor iedereen die wat te malen had. Al
die jaren was het een markant punt in de wijde omgeving, tot in de oorlogsjaren
het malen met een door een motor aangedreven molen, o.a. Tubben aan de
Limietweg, meer in zwang kwam.
In 1943 werd de toen al tot een bouwval gereduceerde molen gesloopt. In het
grote huis met bakkerij hebben vele bakkers letterlijk en figuurlijk hun brood
verdiend. Bij het uitbreken van de eerste wereldoorlog brandde alles tot de
grond toe af.
|
|
|
Boeken:
|
|
De volgende boeken zijn bij Historisch Emmen bekend:
- "Barger Compascuum, 125 jaar St.Josephparochie" door Herman Feringa en Marcel
Wehkamp. Uitgeverij Drenthe te Beilen, 1998.
- "Barger Compascuum in ansichten" door F.A.Dijck. Uitgeverij Europese bibliotheek te Zaltbommel, 1978.
- "Aan het eind van de wereld", door E.G.van Bolhuis. (Roman over Barger Compascuum aan het begin van de 20e eeuw)
Slothouwer Amersfoort, 1918.
- "Compascuum 1873-1948" door J.B.Kuis. Uitgever: ? Jaar van uitgave: 1948. ISBN nummer: ?
Uitgegeven ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan de St.Joseph-parochie te Barger Compascuum. In het voorwoord schrijft pastoor J.L.Hassink
hoe de kern in 75 jaar is uitgegroeid tot een machtig bolwerk van katholieken in de zuidoosthoek van Drenthe.
- "Barger-Compascuum in grootmoeders tijd" door
F.A.Dijck. Uitgeverij Europese bibliotheek te Zaltbommel, 1991. ISBN 978-90-288-5227-3.
-
- "Barger-Compascuum" door J.B.Berens. Uitgave: Pauline Berens, 2001. ISBN nummer:
Hier te lezen en gratis te downloaden.
- "Aan het eind van de wereld" door E.G. van Bolhuis.
Hier te lezen en gratis te downloaden.
Over Barger Erfscheidenveen:
- Barger Erfscheidenveen....'t is de moeite, Bewonersgroep "De kleine kern", uitgave 1980.
Aanvullingen?
Geef ze door:
|
|
|
Bronvermelding:
|
|
- Willem Arling, Barger Compascuum.
- De boeken zoals hierboven vermeld.
|
|
|
Home - start
