Bestellen boek Angelslo
Bestellen boek Octopus
Scouting Hunengroep na 1945

Zaterdag 25 september 2010
presentatie over de website
Historisch Emmen.
Plaats: bibliotheek Emmen.
Aanvang: 14.30.

Historisch Emmen toevoegen aan uw favorieten

Marktplein en omgeving: School 1 - Bibliotheek

• Kadastraal
•  
• School 1
• Bibliotheek
• Herinneringen

• Leerkrachten en meesters
•  
• Bronvermelding
• Wie helpt?

Kadastraal:

Fragment van de kadastrale kaart uit 1832. Noordelijk van de N.H.kerk (sectie C928) staat de school aangegeven

OAT van sectie C928

Reeds lang voordat in 1853 School 1 werd gebouwd heeft er al een schoolgebouwtje gestaan, noordelijk van de Nederlands Hervormde kerk in het centrum van Emmen.

Dit oude schooltje is, volgens Buiskool, in 1804 door de toenmalige schout en schoolopziener van Emmen, de heer Pothoff, in een nacht stiekem afgebroken zonder overleg met de autoriteiten. In de historie van het onderwijs is te lezen dat Cornelis Pothoff al vond dat het treurig gesteld was met de schoolgebouwen.

H.T.Buiskool schrijft daarover in "Op Naoberveziet" waarin Pothoff wordt geciteerd. "In de maand juli 1804 liet ik in den nacht, buiten weten van iemand, door twee timmerlieden, vijf knechts en de mijnen de school te Emmen omver werpen, en eer nog iemand des morgens zijn venster had geopend, lagen er reeds de fundamenten voor het nieuwe gebouw, hetwelk binnen veertien dagen gereed en binnen vier weken betaald was." Twee weken later kregen de leerlingen van Emmen dus in een nieuw lokaal onderwijs.

Het is niet bekend waar Cornelis Pothoff het nieuwe schoollokaal vandaan haalde en hoe het gefinancierd is.

Noot: Het jaartal 1804 is zeker foutief. In 1832 staat het schooltje nog in de OAT aangegeven en op de minuutplan getekend.

School 1:

Het "oude" schoolgebouw gebouwd in 1853. Op de achtergrond de kosterswoning aan de Dreschjeslaan.

De "nieuwe" School 1 gebouwd in 1893.

Gesloten

Afbraak

Klassenfoto groep 8 in 1925.

De plaats waar de school stond is makkelijk terug te vinden. De bomen op de foto staan nog steeds tussen de N.H. kerk en de noordelijke ingang van de Vlinderpassage.

De school is gebouwd in 1853 en stond aan de zuidkant van de Nederlands Hervormde kerk in het centrum van Emmen. Tussen de kerk en de school lag een breed zandpad, de latere Schoolstraat. De school bestond uit één groot lokaal voor de drie klassen. De school had typerende hoge, aan de onderzijde matglazen ramen, om afleiding te voorkomen.

Het schooltje dat in 1853 gebouwd werd heeft tot 1893 dienst gedaan om Emmenaren de kunst van het lezen en schrijven bij te brengen. Daarna kreeg het nog andere bestemmingen zoals arbeidsbureau en bibliotheek.

Het oude schoolgebouwtje heeft er nog gestaan tot 1967 en dat is voor Emmen best lang. Toen de leerlingen in 1893 van schoolgebouw verwisselden hadden de onderwijzers een lied gemaakt op het oude gebouw. Mevrouw H.Rossing uit Emmen heeft het lied geleerd van haar moeder die de verhuizing meemaakte. De tekst van het lied, wat meerdere coupletten had, was als volgt:

Vaarwel oud Besje,
uw taak is nu volbracht,
leef nog een restje,
wat lot u wacht.
Want wij zijn over u voldaan,
Gij kunt als school niet meer bestaan.
Vaarwel oud besje.

In 1893 werd een nieuwe school gebouwd vlak achter de oude. Deze school bestond eerst uit vier klassen maar werd naderhand uitgebreid. De laatste uitbreiding (een lokaal extra) was in 1914. De school ging door het leven als School 1. De nieuwe school is net als de oude school in 1967 afgebroken, echter wel net even eerder.

Beide schoolgebouwen hebben plaats moeten maken voor het winkelcomplex van Vroom en Dreesmann in het winkelcentrum "De Weiert".

Groepsfoto anno 1934.

Bovenste rij v.l.n.r.: Wim Scholten, Jan Ziengs, Berend Ziengs, Fedde Stoker, ? Kremer, Harm Kremer en Rieks Hoekman.

Volgende rij v.l.n.r.: Harmke Kremer, Juffrouw Nieboer, Jantje IJken, Froukje Schut of ? Berends, Janny Slik, Roelie Siersema, Bertha Stoker, ? Kremer, Fennie Posthuma, Grietje Dijks, Doutie Lolkema, meester Willem Slik, meester Beukema.

Voorste rij meisjes v.l.n.r.: Minie Dijks, Renske Lolkema, Lijfke de Jonge, Riek Hoekman, Annie Posthuma, Janke Lolkema, Trijn Steenbergen, Minie Kliphuis en ? Kremer.

Voorste rij jongens zittend v.l.n.r.: Jacob (Jaap) Siersema, Puk Siersema, Tinus Siersema, Gerrit Stoker, Jan IJken, Eddy Kliphuis, Riekus Ziengs, Albert Ziengs en Kobus Ziengs.

Bibliotheek:

Het interieur van de bibliotheek aan het Kerkpad.

Het personeel van de bibliotheek aan het Kerkpad in de jaren '50. V.l.n.r. Jenny Troost, Inge Myer, Gina Mensingh, Zwaantje Vos en Coby Heebels.

In hetzelfde document van 1929 staat dat ook in boekhandel "De Zuidooster" aan de Hoofdstraat 32 een bibliotheekje was. Daar waren de heren Meesters en Tonkens ‘de baas’. Juffrouw Schoemaker stond er in de winkel en leende ook de boeken uit. Men kon daar zelf een boek uit één der kasten halen en hiermee naar de kassa gaan, waar één en ander werd geadministreerd.

Behalve een nutsbibliotheek waren er in de gemeente Emmen ook bij enkele kerken "bibliotheekjes". Daar is echter weinig van bekend. Ook bij het schildersbedrijf Claus in Erica was ook een soort bibliotheek waar boeken konden worden geleend.

Na wat speurwerk door Gerrie van der Veen bleek uit reacties van de heer Schuur uit Emmen en de heer Post uit Noordbarge dat deze nutsbibliotheek in het kantongerecht gevestigd was. Aan de linkerzijde van het gebouw gaf een aparte ingang toegang tot een langwerpig zaaltje, een soort wachtruimte met een balie. Deze bibliotheek was slechts twee maal per week ('s woensdags en 's zaterdags?) geopend, gedurende 1 à 2 uren. In deze korte tijd werden er echter wel veel boeken uitgeleend aldus oud Emmenaar Henk Bos.

De heer Legro, leraar van de Openbare ULO school aan de Allee, was de drijvende figuur. Iedereen moest vanzelfsprekend een lidmaatschapskaart hebben. Van elk lid was er een kaart in de kaartenbak. Daar werd op aangetekend welke boeken er werden geleend. Elk boek had een uniek nummer. Verder diende iedereen een lijstje te maken van boeken die men graag wilde lenen, geen boekennamen, alleen boeknummers. Men moest eerst doorlopen naar het verste punt. Daar leverde men de gelezen boeken in. Die werden dan doorgestreept op de kaart die op een stapel kwam te liggen.

Henk Bos herinnert zich: "Op de balie lag een groot bord waarop alle nummers van de boeken in lange kolommen stonden vermeld. Achter die nummers was een open ruimte gelaten. De heer Legro stond achter dat bord. Als jouw kaart aan de beurt was riep hij je naam af. Je gaf je verlanglijstje aan hem en je moest zeggen hoeveel boeken je wilde hebben. Hij keek dan op het bord welk boek aanwezig was. Dat nummer werd op de kaart ingevuld en op het bord werd er achter het boeknummer een schuin streepje gezet, ten teken dat het boek was uitgeleend. Als voor jou het gevraagde aantal boeken was gereserveerd ging de kaart naar één der assistenten die de boeken verzamelde en deze aan jou overdroeg. Ook werden de teruggebrachte boeken op het bord als zodanig aangemerkt door van het schuine streepje een kruisje te maken en werden ze weer in de kast gezet. Het aantal kruisjes gaf dus aan hoe vaak het boek was uitgeleend. Het ging razendsnel."

De leden hadden een catalogus waarin alle titels van de boeken stonden, daar kon men een titel uitkiezen. In de tentoonstelling, die vanaf 24 februari 2000 in het leescafé te zien was, lag in de vitrine een uniek exemplaar uit 1938 van de originele catalogus van deze nutsbibliotheek.

In 1946 schrijft de Maatschappij tot Nut van ‘t Algemeen waarom men in Emmen de nutsbibliotheek tracht om te zetten in een openbare bibliotheek. Want, zo schreef zij in een brief, "Emmen is een zo grote plaats die toch zeker een volwassen bibliotheek hoort te hebben". Voordat de bibliotheek haar deuren opende was er dus al een aantal jaren druk gewerkt aan de organisatie.

Op 2 september 1947 werd op papier de "Openbare Leeszaal en Bibliotheek te Emmen" opgericht. Men streefde naar "een zeer bescheiden leeszaal, een flinke uitleenboekerij, een ruim magazijn en expeditiezaal en filialen in een aantal kleinere dorpen". De filialen zouden moeten komen in Klazienaveen, Emmer Compascuum, Nieuw Weerdinge en Nieuw Amsterdam. Men vond de ‘uitleenboekerij’ het belangrijkst. Het leeszaalgedeelte wilde men bescheiden houden door er slechts enkele encyclopedieën, woordenboeken, atlassen, dag en weekbladen en tijdschriften ‘ter lezing’ neer te leggen.

In eerste instantie had men geen idee in welke ruimte de bibliotheek ondergebracht moest worden. Er werd gedacht aan een loodsachtige ruimte of aan een soort garage. Voor de filialen dacht men aanvankelijk aan een lokaal in een school. Men ging ‘op jacht’ naar geld want er moest fl 30.000,- bij elkaar gesprokkeld worden. Men schreef daartoe enkele bedrijven aan in de regio van Emmen, 'waaronder de Purit.

Op 24 februari 1950 werden de deuren van de openbare bibliotheek in de voormalige School 1 voor het publiek geopend. De eerste directrice van de openbare bibliotheek was mevrouw C.T.van Rijswijk de Jong. De contributie bedroeg fl 2,50 per jaar. Waren er echter mensen die graag van de bibliotheek gebruik wilden en ze konden dat bedrag niet betalen, dan leidde dat niet tot problemen. Er bestond de mogelijkheid om de contributie geheel of gedeeltelijk kwijt te schelden.

De heer Kessens uit Emmen was een man van het eerste uur. Mevrouw Wiersma uit Emmen, die in 1950-1951 nog Lieneke Renkema heette, herinnert zich nog goed dat er een hoekje was ingericht voor de jeugd. Zij weet ook dat er een dik schrift lag, eentje met een hard kaft, waarin geschreven kon worden wat men van het gelezen boek vond. In dat schrift mochten ook mooie gedichtjes geschreven worden.

• "De leeszaal is kosteloos toegankelijk voor alle personen van 18 jaar en ouder. Personen van 15-18 jaar hebben slechts toegang op vertoon van een toegangsbewijs, kosteloos afgegeven door de bibliothecaris met toestemming van ouders, voogden of verzorgers. Deze laatste kunnen hun wensen omtrent het niet lezen van bepaalde lectuur kenbaar maken, waarvan dan op de kaart aantekening geschiedt".

Iemand van 17 jaar mocht in 1950 niet zomaar de leeszaal binnenstappen! Dat mocht alleen met toestemming van ouders, voogd of verzorgers. Als een 17-jarige op het toegangsbewijs had staan dat hij of zij van de ouders bepaalde boeken niet in mocht zien, werd in de gaten gehouden worden dat hij of zij niet zomaar alle lectuur zou pakken.

• "Personen uit een gezin waar een besmettelijke ziekte heerst, mogen de leeszaal niet bezoeken".
• "De beambte heeft het recht te eisen dat de bezoekers hun handen wassen."

In de bibliotheek was een hoekje ingericht voor de jeugd. Het bleek echter al snel dat er behoefte was aan meer ruimte voor de kinderen. In 1953 werd een aparte jeugdleeszaal geopend, in een gebouwtje aan de Notaris Oostingstraat, achter het Oosting Instituut.

De bibliotheek aan het Kerkpad bleek een schot in de roos te zijn. Al aan het eind van de jaren vijftig bleek het pand veel te klein en werd er voorzichtig gedacht aan nieuwbouw.

In 1962 leefde in Emmen ook het idee om de Nederlandse hervormde kerk in het centrum van Emmen af te breken om er een nieuw cultureel centrum voor in de plaats te zetten. Daar zou o.a. de kerk in gevestigd worden maar ook de oudheidkamer en een nieuwe bibliotheek. Het culturele centrum zou er tegenaan gebouwd moeten worden en er omheen moest een wandelplein komen. Op 10 november 1962 presenteerde architect A.Nicolai namens "een aantal Emmenaren" een plan voor herindeling van het centrum waarbij de Nederlands hervormde kerk uit 1855 zou moeten wijken. Slechts de toren zou behouden blijven. Gelukkig heeft de Heer hier een handje voor gestoken en deze idioterie een halt toegeroepen.

Het ruimtegebrek in de bibliotheek aan het Kerkpad werd inmiddels steeds nijpender. In 1955 nam men een lokaal van School 1 in gebruik als opslag. Maar de plannen voor nieuwbouw aan de Sterrenkamp gingen door.

Herinneringen:

Schoolreis ........

De familie Kreeftenberg woonde aan de Hoofdstraat in de oorspronkelijke dienstwoning van het hoofd van de school. Op de plaats van de dienstwoning vindt men tegenwoordig juwelier Van Es. De tuin grensde aan de achterkant aan het schoolplein. Het was een grote tuin die kennelijk nodig was om in levensbehoefte te voorzien omdat de toenmalige salarissen nog niet al te hoog waren. Later is in de achterste helft van de tuin het City theater gebouwd. Op het schoolplein stond een grote turfschuur, waar de voorraad voor de winter was opgeslagen. De lokalen werden uiteraard nog met de grote turfkachels verwarmd. Daaromheen stond een groot metalen scherm om te voorkomen dat de leerlingen die vlak bij de kachel zaten zouden smelten van de warmte. Ook was er een ooievaarsnest op de school. Op koninginnedag werd door de heer Kreeftenberg altijd de vlag gehesen en was er een aubade bij het gemeentehuis waar het ingestudeerde Wilhelmus en nog andere vaderlandse liederen gezongen werden.

Bezoekers herinneren zich nog dat de volgende personen o.a. betrokken zijn geweest bij school 1: Juffrouw Dik: de handwerkjuf, schoolarts dokter Loot en badmeester Schut, die de zwemlessen verzorgde. De dochter van meester Top, was kleuterjuf.

De grote schoolreis van School 1 was iets bijzonders. Om het andere jaar maakten klas 5 en 6 een bootreis van een week door Nederland. Iets wat voor de Drentse landrotten een heel avontuur was. In een oud fotoboek zijn nog foto's gevonden van de eerste grote schoolreis die "de instructieve schoolreis" genoemd werd. De reis van 1948 was een samenwerking met School 2 (hoofd meester Vegter) en School 7 (hoofd meester Eelsing). Bij de schoolreis was altijd een vaste groep ouders betrokken, waaronder Arend van Peer, die bijgaande foto's heeft gemaakt.

Bronvermelding:

• G.van der Veen (die een deel van deze tekst oorspronkelijk heeft gepubliceerd).
• "Op Naoberveziet" door H.T.Buiskool.
• H.Kreeftenberg.
• "Toen verkeerslichten nog ontbraken" door B.J.Mensingh. Uitgave: uitgeverij Drenthe te Beilen. ISBN 90-75115-12-1.
• Zuidenvelder 1 juli 2008, de geschiedenis vertelt (57 en 58).
• Foto's:
  • R.Boelens.
  • H.Kreeftenberg.
  • H.Albers.
  • Dhr.v.d.Brink.
  • J.Janssens.
  • G.v.d.Veen.
  • H.Reinders.
  • A.Pool.
  • Archief gemeente Emmen.
  • S.Hoek Beugeling.
  • J.L.van der Woude.

Wie helpt?