Geïnteresseerd in historie?
Wordt ook lid van de
Historische Vereniging
Zuidoost Drenthe.
Aanmelden >>

Nieuws over HE
Lees meer >>

Historisch Emmen toevoegen aan uw favorieten

Emmen, de essen, landerijen, gras- en hooilanden:

• Es en esdorp
• Het ontstaan der essen
• Opmeting bouwlanden
• Nadere beschouwing
• Graslanden op de essen
• Grondschattingen

• Bronvermelding
• Wie helpt?

Es en esdorp

Hunebedden en vuursteen vondsten bewijzen dat de latere es gronden 4500 jaar geleden (2500 v.Chr.) al bewoond werden. Hunebedbouwers hadden op de hoogste punten in het landschap nederzettingen gevestigd. Zij trokken niet meer achter het wild aan maar bleven plaatselijk hoog en droog wonen. Water was dichtbij. In de omgeving groeide heide, struiken, allerlei wilde grassen en er waren bospartijen. De kleine nederzettingen bevonden zich aan de rand van het bos, het vee graasde in het bos. Ze aten struiken, grassen en de van de bomen gevallen bladeren en eikels.

Ook de essen bij de dorpen rond Emmen zijn gelegen op de hoogste punten en de hellingen van de Hondsrug. De grondsoort is Pleistoceen keizand (ontstaan door temperatuur wisselingen [tussen de diverse ijstijden] 1,8 miljoen jaar geleden), waaruit niet alle keileem is verdwenen.

De Schimmer es, het gebied ten westen van het centrum van Emmen in het zuiden begrensd door de Ermerweg en in het noorden door de Sluisvierweg, werd in De IJzertijd ( 800 v.Chr. - 12 v.Chr.) al gebruikt om gewassen op te verbouwen.

Het ontstaan der essen

Na de invoering van de kouterploeg - die aan het einde van de akker versteld moest worden, hetgeen tijd vergde - was het voordeliger om langere percelen te nemen. De huidige perceelsindeling zal hiervan het gevolg kunnen zijn.

Door gebrekkige bemesting raakten de kleine akkertjes spoedig uitgeput en werden onvruchtbaar. Als oplossing voor dit probleem werden elders nieuwe akkertjes aangelegd, die na verloop ook weer uitgeput raakten. De akkertjes kwamen hierdoor steeds verder van de woonomgeving te liggen. Als gevolg hiervan verplaatsten deze woonomgeving zich (soms) ook. Rond de 9e eeuw kregen de akkertjes een vastere plaats in het landschap omdat ze beter konden worden bemest. Door betere bemesting hoefden minder nieuwe akkertjes te worden aangelegd waardoor de bevolking minder verhuisde. Rond deze tijd kreeg ook de Emmer es haar vastere vorm. Deze es kenmerkte zich van de overige landen door een omheining die bestond uit een aarden of beboste wal. Zo'n wal rond een es werd vreding, eswal of wildgraaf genoemd. De omheining moest ervoor zorgen dat het vee niet op de akkers kon komen. Bij Noordbarge bestond de oostzijde niet uit een aarden wal maar grensde de es aan het Bargermeer.

Tot 1500 werden landbouwgronden vruchtbaar gehouden met o.a. mest van het vee uit de stallen en met gemaaide heide. Na 1500 veranderde de bemesting met de komst van de eerste grote schaapskudden. Deze ontstonden door de vraag naar wol uit het westen. Het houden van grote schaapskudden werd een winstgevende bezigheid. De schapen graasden op de hei waardoor deze er anders uit kwam te zien. Grassen, struiken en bospartijen, die voor 1500 overal op de heide te zien waren, werden door de schapen weggevreten. De heideplaggen werden van de schraal geworden heidevelden gehaald en in de schapenstal gelegd die op hun beurt de plaggen iedere nacht met hun uitwerpselen bemestten. Deze door schapen bemestte plaggen werden eens per jaar op de es gebracht.

Voor het bepalen van de ouderdom van essen en bouwlanden zijn verschillende uitgangsmogelijkheden:

• Het verschijnen van rogge en vlas op de akkers. Van rogge wordt in een resolutie van de Staten Generaal van 17 november 1617 gezegd: "wezende het enichste middell waarbij de voorschr.landschap principalijk bestond". Rogge was het meest geschikte graan om te verbouwen vanwege de pH waarde van de zandgronden, de grote wintervastheid en haar geringe gevoeligheid voor plantenziekten. De Duitse professor Johannes Hoops schreef dat rogge "unter den angestammten Getreidearten der Alten Welt die jüngste" was en dat het pas na het begin der jaartelling in Noord Duitsland voorkwam en daar in de Middeleeuwen algemeen werd verbouwd.


• De vorm en de oppervlakte van de percelen. Vlakbij de dorpen lagen de woertakkers. In 1640 lagen ze bijvoorbeeld nog ten zuiden van Noordbarge. Ze hadden een zeer onregelmatige vorm en de oppervlakten waren betrekkelijk klein. Het lijkt erop dat ze zonder systeem of organisatie waren aangelegd. Vele eeuwen later werden deze percelen groter en regelmatiger. Ze waren dus beter aangepast voor bewerking. De intrede van de kouterploeg zal hieraan mede debet zijn. Hoe jonger de percelen blijken te zijn, des te nieuwer de namen en des te regelmatiger de vormen.
  
  Verder van de dorpen bevonden zich blokken waarin regelmatige langwerpige rechthoekige percelen lagen, met een evenwijdige ploegrichting. De blokgrenzen zijn terug te vinden op de kaarten van 1640. Hier was blijkbaar meer systeem en organisatie bij de ontginning geweest. Ook de zogenoemde lienstukken (vlasakkertjes) lagen geordend bijeen. Lienstukken kwamen op alle oude essen voor. Was hier al sprake van (een voorloper van) een marke organisatie die de latere ontginning regelde? Het waren immers de marken die de rechten op de ongescheiden gronden hadden en deze d.m.v. het bezit van waardelen hadden georganiseerd.
  
  Verspreid over de es kwamen een aantal woest gelegen percelen voor. Het merendeel van deze percelen waren aan de randen van de essen gelegen. In het algemeen waren dit gronden van de slechtste kwaliteit en lagen ze het verst van de dorpen. Mogelijk speelde hier de oorlogstoestand van 1580 tot 1594 nog een rol, met de vele verwoeste boerderijen en gebrek aan arbeidskrachten.
  
  Buiten de eswal kwam een aantal kampen voor, aangelegd temidden der woeste gronden en omgeven door een wal. Ook deze kampen lagen woest. Mogelijk een indicatie voor een eerste individuele ontginningspoging?
  
  In grote lijnen was de perceelsindeling rond 1955 (voor de "ruilverkaveling") nog gelijk aan die van drie en een halve eeuw geleden omdat de blokgrenzen terug te vinden zijn op kaarten uit 1640.
  
  Het begin van de aanleg van essen met een kouterploeg zal dus kunnen liggen tussen:
  
  • de Romeinse tijd met de zogenaamde "celticfields" en
  • het ontstaan van een dorpsorganisatie, mogelijk een markenorganisatie met een georganiseerde es aanleg. Noot: het ontstaan der marken wordt door prof.dr.B.H.Slicher van Bath, hoogleraar landbouwgeschiedenis aan de Landbouw Universiteit te Wageningen, gesteld in de eerste eeuwen na het jaar 1000.
  
  
• De regionale verspreiding van verschillende perceelsnamen, zoals bijvoorbeeld woertakkers, die tot de oudste gedeelten der es behoorden en waarschijnlijk uit eenzelfde tijdperk stammen als het verschijnen van rogge. Perceelsnamen zijn de laatste 3,5-4 eeuwen onveranderd.


• Een andere manier om de ouderdom der essen te bepalen is door profielstudie van de dikte van de zwarte bovenlaag. Per jaar zou de bodem één mm opgehoogd zijn door plaggenbemesting. Voor 1 meter dus 1000 jaar. In Drenthe treft men dergelijke profielen niet aan. Zeer oude es percelen hebben vaak een zwarte laag van 40 tot 60 cm. Een rekensom, van wat jaarlijks aan bemesting vervoerd moest worden, doet het onwaarschijnlijke van deze ene mm inzien.


• Ook bosprofielen kunnen een indicatie geven van de ouderdom der essen. Een bos veroorzaakt een verkleuring van de bodem van ongeveer 70 cm. Een ontgonnen oude bosgrond - zoals de Schimmer es van 1741 - zou men misschien met voorgaande methode tot de oude es gronden willen rekenen.

Opmeting der bouwlanden:

De landmeters Van der Burch en Schencker gebruikten de volgende wijze van aanduiding voor hun maten:

• voor 8 roeden de notatie: 8/(0
• voor 8 roeden en 2 voeten de notatie: 8/2(1
• voor 18 roeden en 26 duimen de notatie: 18/26(2
• voor 55 duimen de notatie: 55/(2

Om hiervan de lengtemaat, uitgedrukt in metrieke stelsel, te bepalen werden een aantal percelen vergeleken, waarvan viel aan te tonen, dat deze de laatste 300 jaar geen grenswijziging hadden ondergaan. Voor de lengte van 1 roede werd ongeveer 4,12 meter gevonden. Geoloog en landmeetkundige W.C.H.Staring en G.Kuyper vermeldden voor 1 Drentse roe respectievelijk 4,12 meter en 4,123 meter. Eén Drentse roe is onderverdeeld in 14 voeten. Eén voet = 29,45 cm. Eén voet = 12 duim. Eén duim = 2,45 cm.

Ook Het Drentse Landrecht van 1608, derde boek artikel 48, vermeldt hoe groot een roede "in de lande Drenthe" is: "Een roede in den vijff Dingspillen der Lantschap Drenthe als Suidenvelt, Beilen, Rolde, Noordenvelt ende Oostermoer, sal lanck wesen veertyn holtvoeten ende in Diever dingspel sestijn holtvoeten." Er heerste dus een vrij grote éénvormigheid op dit gebied in Drenthe, in tegenstelling met andere streken, met juist grote plaatselijke verschillen.

Behoudens andere lengtematen kende men indertijd ook oppervlaktematen:

• Eén mud land = 4 schat
• Eén schat = 4 spint
• Eén spint = 10 vierkante roeden

Eén mud land was dus 160 vierkante roeden: 4x4x10=160
Omgerekend in m2: 160 x 4,12 x 4,12 = ongeveer 2720 m2
Omgerekend in are: 27,2 are.

Zo kan achtereenvolgens ook berekend worden:

• Eén schat = 6,80 are
• Eén spint = 1,70 are
• Eén vierkante roe = 17m2

Nadere beschouwing der bouwlanden:

Op 7 januari 1742 is in een aanvullend grondschatting register over nieuw aangemaakte landerijen in het carspel Emmen geschreven: "Door de markegenoten van Emmen en Westenesch is tot saayland uit het waardeel gescheiden de sogenaamde Schimmer, groot na gissinge agt en veertig mudden lands ten tide de priseringe geweest zijnde een bos van sware en grote bomen. Dog tegenswoordig voor een groot gedeelte nog woest leggende. Schulte van Emmen en Odoorn, C.W.Emmen 1741"

Uit het document blijkt een uitbreiding van de es van Emmen en Westenesch met 48 mudden land, ongeveer 13 ha op een totaal van 246 ha (zie tabel) van deze dorpen. Noot: "uit het waardeel gescheiden" wil zeggen dat een gedeelte van de ongescheiden markegrond (in dit geval oude bosgrond) verdeeld werd onder markegenoten. Met "ten tide de priseringe" werd de tijd van 1640 tot 1654 bedoeld.

Door het erfrecht zijn sommige percelen in de loop der eeuwen doorgedeeld. Vaker kwam het voor dat percelen werden samengevoegd om een betere werkgrootte te verkrijgen. Bij het delen van een bedrijf deelde men gewoonlijk het aantal percelen en niet de percelen zelf. Omdat vergaande verdeling van het grondbezit of waardeel vaak ongewenst was, door de lagere opbrengsten kwamen er veel ongehuwden voor.

Het Drents Landrecht van 1608 en 1614, derde boek artikel 16 vermeldt o.a. over het erfrecht: "Erfgoet verblijft bij de soens ende stamme ende sijn gehouden haere susteren aff te boelen, Welverstaende nochtans dat de Erffenisse ende dat Erfgoet ende grondt bi de soons blijft ende bi de stamme ende niet bi de dochteren dewelcke daer van ...etc....afgeboelt, afgecoft ende uithgehijlicht moegen worden ende....etc ".

Beziet men de eigenaren van de percelen in de verschillende blokken, dan blijkt dat de meeste boeren wel één of meer percelen in zo'n blok hadden, maar niet steeds alle boeren in alle blokken.

De perceelsgrootte varieerde. De lienstukken waren het kleinst met een grootte van 2-10 are. De gewone bouwlandpercelen varieerden van 10 are tot 1 ha. Het merendeel der percelen had een grootte liggend tussen 25 en 50 are.

Graslanden op de es:

• Stroomland lag o.a. langs De Slener Stroom, De Runde en De (Barger) Beek.


• Bovenland was het overgangsgebied tussen stroomland en heidevelden. In latere jaren stond het bekend als "bonte grond", een met een vegetatiemengsel van heide en grassen begroeide grond. Bij de perceelsnamen werd vermeld of het bovenland dan wel stroomland betrof, of dat de percelen "met het ene einde op de stroom strekken".


• In Weerdinge werd ook nog "hoylant" (met perceelsnamen) vermeld.

De grootte en de perceelsnamen, of het gebied van ligging der graslanden, waren aangegeven met de bijbehorende eigenaren of gebruikers. Dit duidt op een verdeling met eigendom vóór 1640. Deze perceelsnamen - meestal grote groepen van percelen - waren anno 1955 nog in gebruik. Dit gaf de mogelijkheid de uitgestrektheid van het grasland globaal te bepalen alsmede de grenzen ervan.

De hoeveelheid grasland was beperkt. Het kwam alleen daar voor waar natuurlijke grasgroei mogelijk was, dus zonder ingrijpen van de mens. Dit vormde een beperking voor het houden van vee en dus voor de mestproductie. Dit was bepalend voor de oppervlakte bouwland. De heidevelden gebruikte men om het tekort aan grasland aan te vullen. Het graslandbezit van de eigenaren was sterk verspreid over het gehele gebied van hun marke. In 1640 was nog niet in alle marken de verdeling van het grasland doorgevoerd zoals bijvoorbeeld in de marke van Odoorn. Hier hoorde het grasland nog onder het waardeel, het aandeel in de onverdeelde gezamenlijke markegrond.

Uit de aanhef van de registers van Emmen van 1645 blijkt, dat de lijst bevat: "Hooy, koe ende andere groenlanden onder die waardelen niet begrepen". De opgave luidt in dagmaat - veerdels - halven. Uit de optelling blijkt, dat halven gedeelten zijn van veerdels. De opgaven van 1654 zijn iets nauwkeuriger en luiden in dagmaten en roeden, waarbij 1 dagmaat = 400 vierkante roeden. Bij het bouwland is reeds aangegeven dat 1 mud land = 160 vierkante roeden = 27.2 are. Eén dagmaat was dus 68 are.

Door het ontbreken van kaarten van het grasland uit die tijd is vergelijking, zoals bij het bouwland geschiedde, hier niet mogelijk. Zoals reeds vermeld kunnen de perceelsnamen een aanduiding geven omtrent de uitgebreidheid der graslanden. Men heeft geconstateerd, dat er van 1640 tot 1840 wel een aanzienlijke uitbreiding van het grasland was, in tegenstelling met het bouwland, waar geen uitbreiding van betekenis plaats vond.

In 1654 was de oppervlakte stroomland verminderd en het bovenland toegenomen, vergeleken met 1645. Stroomland en bovenland grensden aan elkaar. Bovenland was goedkoper dan stroomland, dus ook voor de belasting. Op deze wijze is die vermindering wel verklaarbaar.

De oppervlakte hooi-, koe- en groenlanden bij de verschillende dorpen in gebruik in 1645 was als volgt:

De perceelsgrootte van het grasland varieerde van 10 are tot 4.5 ha. Het merendeel der percelen had een grootte tussen 0.50 ha en 1.50 ha. De waarde van het grasland in markeverband was in 1654 als volgt geschat:

• Weerdinge 11.160 car.gulden.
• Emmen en Westenesch 38.700 car.gulden.
• Noord en Zuidbarge 41.000 car.gulden

Het kwaliteitsverschil der gronden kwam tot uitdrukking in de schattingsprijzen:

Koeweyde kwam op verschillende plaatsen voor. Het was grasland van de slechtste kwaliteit.

Niet steeds werd het aantal dagmaten en roeden koeweyde nauwkeurig opgegeven, soms alleen 1 koeweyde van 100 gulden. Tiesing schreef dat 1 koeweyde niet altijd oppervlaktemaat is, maar de hoeveelheid die nodig was om 1 koe gedurende een zomer voedsel te verschaffen. Door plassen, struikgewas en andere bosschages kan de oppervlakte dus nog wel eens verschillend zijn. Ook speelt in dit geval de grasgroei een rol. Bij de scheiding van de Bargermarke in de 19e eeuw gebruikte men ook koeweyden, zijnde 1 koeweyde = 1/32 deel van één vol waardeel. De grootte van een koeweyde wisselde, al naar de grootte van het blok, dat verdeeld werd.

Grondschattingen

Als gevolg van de grondschattingen werden vele bezwaarschriften ingediend bij Drost en Gedeputeerden. Ingezetenen of hele buurtschappen waren van mening, dat hun gronden of huizen veel te hoog geschat waren voor de belastingen.

Ingezetenen van Emmen en Westenesch waren van mening, dat hun landerijen en waardeel te hoog "geastimeert" (lees: vastgesteld) waren. Het land aan De Runde wilden ze verlaagd zien tot 25 car. gulden per dachwerck "ende dat ten Respecte, dat men het naulyx omme het darde ofte veerde Jaer kan winnen als synde in een seer vuill Vene gelegen, 't welcke niet dan bij groete droechten kan gebruecket worden". Alleen in droge zomers is het blijkbaar bereikbaar. "Die Ingesetenen van Suet ende Noertbargen verklaren dat sij oerdelen dat haere Wardielen nae die Wardije ende nae de hoegeste toep daervan oijt gewest sijnde bij openbaere Uitmijninge behoeren gestelt te worden op twalff hondert Caroly-gulden". Het is later op tweeduizend vastgesteld.

Uit een nog iets later bezwaarschrift van Emmen en Westenesch: ".....die kleinheit ende mede de onvruchtbaerheit van haere groenlanden, ende dat sij hebben haere marcke gescheiden in achte parten waervan een yder part naulyx Vertich dachmaet groet is. Waarvann oock een seer groot deell bestaande is uit heitland ende dorre onvruchtbaere hoechten, jae ten dele mit buschen hulten ende bulten beloepen. Item dat haer holt seer weinich is ende haere venen vuill ende onvruchtbaerheit". ".....dat haere Hoylanden doorgaens seer slecht ende onvruchtbaer sijn .....". De buurtschappen boden "eene oculare inspectie ende besichtinge ter gelegene tijd" aan H.H.Ridderschap en Eigenerfden aan. Aan de betrouwbaarheid van de gegevens valt dan ook weinig te twijfelen.

In het Drents Plakkaatboek no.464 staat een Besluit van Ridderschap en Eigenerfden tot heffing - naast andere belastingen - van een grondschatting, gedagtekend 16 februari 1630.

• 3 volle ommeslagen
• Grontschattinge, coemende op den driehondertsten penninck.

De ommeslag was een schatting, welke van de bezaaide landerijen werd gevorderd. Volgens de Tegenwoordige Staat van Drenthe (I, blz. 89), werd van iedere mudde land, 160 vierkante roeden groot, jaarlijks in ieder paaij omslagen 3 stuivers betaald en werden er toen (in 1795 sedert enige jaren) drie zodanige paaijen uitgeschreven.

In de registers van 1654 komen de bedragen voor van het bezit in de dorpen. De belastingen werden kerspelgewijs geïnd. Het kerspel werd voor een bedrag aangeslagen en de inwoners moesten zelf de lasten maar verdelen. Uit aanvullende registers uit de 18e eeuw blijkt dat men niet alle bezitsveranderingen van personen heeft genoteerd, maar slechts de bezitsvermeerderingen per dorp of kerspel. Pachters betaalden 1/3 van de belasting, waarvoor hun gepachte boerderij was geschat. De eigenaar van het verpachte nam 2/3 voor zijn rekening.

" 't gehele Carspel Emmen is geestimeerd op 345836 - 6 - 8 daervan de 900e penninck ofte een paije Grontschatting d' somma van 384 - 5 - 4, zijnde alsoo ijder paije grontschatting over 't gehele carspel d'sa van 384 - 5 - 4". Voor de 300e penninck dus 3 ommeslagen per jaar.

Bronvermelding:

• "Het carspel Emmen omstreeks 1650" door Ir.R.W.Garming (Drentse Volksalmanak 1955 uitgave Koninklijke Van Gorcum te Assen)
  Publicatie met toestemming van de heer Ir.R.W.Garming.

Literatuur:

• Drentsch Plakkaatboek no. 448, 464, 483
• C.H.Edelman: Harm Tiesing, Landbouwleven in oostelijk Drenthe
• Th.H.Engelbrecht: Uber die entstehung des Kulturroggens
• A.E.van Giffen: Opgravingen te Rhee, Nieuwe Drentse Volksalmanak 1938
• J.H.Gosses: De organisatie van bestuur en rechtspraak in de Landschap Drenthe
• J.Hoops: Waldbäume und Kulturpflanzen im Germanischen Altertum
• Mr.J.G.C.Joosting: Markerechten in Versl. en Med. van het Oudvaderlandsche Recht, deel VI
• H.Keuning: Nederzettingvormen in diluviaal Nederland; in tijdschrift voor econ. geografie (27) jaargang 1936
• G.Kuyper: Tafels ter herleiding van de oude landmaten enz. Groningen, 1823
• A.F.W.Lunsingh Meyer: De rechtspositie van de eigenerfden in Drenthe
• L.Oldenhuis Gratama: Een blik op de belastingen en den materielen toestand van 't Landschap Drenthe in 't begin der 17e eeuw. Drentse Volksalmanak 1849
• M.O.Oldenhuis Gratama: Het Landrecht van Drenthe van 1608
• F.N.Sickenga: Bijdrage tot de geschiedenis der belastingen in Nederland
• B.H.Slicher van Bath: Mensch en land in de Middeleeuwen
• W.C.H.Staring: Lijst voor binnen en buitenlandse maten, gewichten en munten, 2e druk 1885
• Statenarchieven: OSA 845, OSA 858. Grondschatting van Emmen. Drents Archief te Assen

Wie helpt?