Geïnteresseerd in historie?
Wordt ook lid van de
Historische Vereniging
Zuidoost Drenthe.
Aanmelden >>

Nieuws over HE
Lees meer >>

Historisch Emmen toevoegen aan uw favorieten

Emmerschans: De Emmerschans

• Kadastraal
•  
• De redoute
• Een schans voor 1800?
• De schans na 1800
•  
• Van Giffen 31 juli 1936
• Buiskool oktober 1936
• Van Giffen oktober 1936
•  
• Scheper en schepershut

• Bronvermelding
• Wie helpt?

Kadastraal:

Pijnacker kaart 1634.
Aangegeven is "Emmerdijck Somers pass",
"Valter Schans" en "Schans ten hole"
Noot: De Emmerschans is NIET aangegeven.

Kaart 1681.
Aangegeven is "Emmerdyck",
"Valte Fort" en "Fort den Hole".
Noot: De Emmerschans is NIET aangegeven.

Hottingerkaart 1790.
Aangegeven is "Emmer schans"

Kaart 1910.
Aangegeven is "Emmer dijk"
Ook de (voorm.) Emmer Schans is aangegeven.

De Redoute:

De schans is gelegen aan het noordoostelijke deel van de Rondweg ten zuidoosten van de plaats, tegenwoordig woonwijk, Emmerschans. Op de tekening (links) staat vermeld "redoute aan de Emmerdijk, circa 4 uren van Coevorden aangelegd in 1800. Geteekend op een schaal van 10 roeden op den Rijnl.Dm." Onder een redoute wordt een vooruit geschoven (vesting)werk verstaan bedoeld om het hoofdwerk te beschermen of om de terugtocht te dekken.

De schans bestaat uit een vierkante aarden wal omgeven door een brede, vrij diepe, gracht met een oppervlakte van 0,92 hectare. Aan de westzijde heeft de aarden wal in het midden een doorgang die aansluit op een dam in de gracht. Binnen de schans bevinden zich aan de oostzijde, tegenover de toegang, schuine opgangen in de hoeken. Deze waren bedoeld om het geschut op de plaats te rollen.

De Emmerschans deed volgens H.T.Buiskool, behalve als verdedigingswerk, later ook dienst als schapenwasplaats. De boeren uit Emmen en Westenesch konden in het Emmermeer hun schapen niet wassen omdat deze waterplas daar te ondiep voor was. Dus weken ze soms uit naar de brede gracht van de schans. In diezelfde gracht werd ook veel gevist. Er werd vooral paling gevangen afkomstig uit de Runde. Via allerlei sloten door het veen vond deze vissoort zijn weg naar de Emmerschans alwaar het voor hen blijkbaar goed toeven was.

Een schans voor 1800?:

Bron: Everhard van Reyd (1550-1602).
Fragment van uitgebreidere tekst.

Bron: Emanuel van Meteren (1535-1612).

Bron: Jan Wagenaar (1709-1773).

De Emmerschans zou in 1593 zijn aangelegd door graaf Willem Lodewijk van Nassau die op 14 augustus 1593 te Emmen verbleef om van hieruit door het Boertanger moeras te richting Groningen te trekken. De tocht was gericht tegen Verdugo en ging van Coevorden via Emmen naar het door de Spanjaarden bezette Groningen.

Met name professor A.E.van Giffen en H.T.Buiskool hebben hierover openlijk gediscussieerd. Deze discussie vond een aanvang nadat de Drentse Prehistorische Vereniging op 4 juli 1936 een bezoek had gebracht aan de Emmerschans.

• De stichting Oud Drenthe, in wiens bezit de schans in 1936 was gekomen door schenking van de markegenoten van Emmen en Westenesch, geeft in haar jaarverslagen van 1935-1937 aan dat de schans rond 1800 tot stand is gekomen.
• Professor A.E.van Giffen schreef dit ook in de Emmer Courant van 31 juli 1936. De basis hiervoor vond hij in de plannen "tot aanleg van dijk en schans" die zich in het Krijgskundig Archief te Den Haag bevinden.
• In een beschrijving van de Emmerschans in het aardrijkskundig woordenboek van Van der Aa uit 1843 staat eveneens aangegeven dat de schans "voor veertig jaar" zou zijn opgeworpen.

De heer H.T.Buiskool echter beweerde dat er reeds in de 16e eeuw een schans gelegen zou hebben op dezelfde locatie. Hij baseerde dit op drie bronnen:

• Everhard van Reyd in zijn boek uit 1644 getiteld: "Historie der Nederlantscher oorlogen begin ende voortganck tot den jaere 1601."
• Emanuel van Meteren in zijn boek uit 1663 getiteld: "Nederlandsche geschiedenissen", eerste deel "Oorlogen en geschiedenissen der Nederlanderen derzelver nabuuren" pagina 336.
• Jan Wagenaar in zijn boek uit 1753 getiteld: "Vaderlandsche historie vattende de geschiedenissen der Vereenigde Nederlanden inzonderheid die van Holland" achtste deel, pagina 378.

Noot HE: In de drie bovengenoemde werken gaat het wel over de vermaarde tocht van graaf Willem Lodewijk van Nassau maar wordt er niet expliciet geschreven over de Emmerschans.

De historische schrijver Everhard van Reyd schreef in 1650 met geen woord over de Emmerschans. Hij schreef dat het leger via een groot moeras naar Bourtange was getrokken. Over een slecht begaanbare pas trok hij eerst naar Roswinkel. De soldaten moesten met takkenbossen sommige plaatsen verstevigen om met ongeveer 400 wagens over deze "ongehoorden" pas te trekken. Met het woord "ongehoorden" werd "ongebruikelijk" bedoeld.

Het is aannemelijker dat dat tijdens de Munsterse Oorlogen, omstreeks 1670, hier een kleine veldschans is aangelegd.

Ook de drie podagristen blijken hun verhaal uit de drie bronnen geput te hebben blijkens de vele overeenkomsten, zei het met een mogelijk vooringenomen interpretatie.

Ook het werk van J.P.Koster uit 1874 getiteld "De provincie Groningen en haar defensie in de laatste twee eeuwen" maakt op pagina 70 gewag van de Emmerschans, echter zonder enige bron te noemen. Citaat: "Dien ten gevolge vond men in het begin der 17e eeuw de volgende versterkingen. Langs de zuidzijde de sterke vesting Koevorden wesende den eenigen pas om met een heirtogt in Vrieslandt of voor Groningen te komen. Langs de oostelijke grens: De Katshaarschans, de Holeschans, de O(E)mmerschans, eene schans bezuiden Roswinkel, de Valtherschans."

Voor de op p.76 voorkomende woorden "hierop lag de reeds in 1681 vervallen Emmerschans" bestaat wèl een bron namelijk bijlage VIII in het boek van J.P.Koster. Deze bijlage is een extract uit de memorie van visites, die Willem III in mei 1681 heeft gedaan op de frontieren van de provincie Groningen. Op p.49 staat: "Eerstelijck wiert Swol en Hasselt geconsidereert als defensie voor de provincie van Vrieslandt (....) en aan de Noortsyde met de revier de "Vecht en de Moeren van O(E)mme ende de Stadt Hasselt, dat noch in redelijcken staet is."

"De tweede passage wiert bevonden van 't dorp Emme door de moeren, maer was alleenlijck passabel des somers, ende dieswegen heefft het fort de O(E)mmerschans geleyt midden in de moerassen, maer nu oock sijn vervallen en haest buiten defentie."

"De derde passage was daer de Stadt Coevorden is geleyt" ("tusschen de voornoemde moeren van O(E)mme en Grootveen (eener-) en de moeren van Bourtangh (anderzijds), dat altijdt 's winters en somers passabel was."

Uit de beschreven topografie blijkt duidelijk dat in plaats van "Emme" de plaats "Omme" moet worden gelezen. Immers het (Echter) Grootveen ligt tussen het Ommerveen en Coevorden. Beide venen liggen westelijk van Coevorden. Koster verstond kennelijk niet voldoende de kunst het oude schrift juist te lezen en weer te geven, want op de plaatsen waar hij Emme en Emmerschans las, staat zéér duidelijk en zonder twijfel Omme en Ommerschans, aldus Van Giffen.

Van Giffen motiveerde zijn conclusie nog met de constatering dat J.P.Koster achter de woorden "van 't dorp O(E)mme" twee woorden had weggelaten die hij blijkbaar niet kon lezen.

Ook uit het zinsverband blijkt volgens Van Giffen dat de Ommerschans werd bedoeld en niet de Emmerschans. De versterkingen werden namelijk van het zuiden naar het noorden opgesomd.

Dit gevoegd bij de omstandigheid, dat de door Koster in de bijlagen XI en XII gepubliceerde latere stukken - het plan van Menno van Coehoorn uit 1701 en de consideraties van kolonel Van Burmania uit 1742 - in soortgelijk verband steeds over de Ommerschans wordt geschreven. En tevens dat in het grote defensieplan van 1785, bijlage XV in Koster's boek, wel van den Emmerdijk, maar nooit over de Emmerschans wordt gerept.

Ten overvloede zou hieraan nog kunnen worden toegevoegd dat ook uit de volgorde der visitaties van Willem III de verwisseling Emme - Omme duidelijk blijkt. Immers, de Stadhouder Koning bezoekt op 26 mei Boertange, Bellingwolder of Oude Schans, Langakker of Nieuwe Schans en ten slotte Lieroort (samenvoeging van Leda en Eems). Op 27 mei bezocht Willem III Delfzijl, op 28 mei Coevorden.

Tussen beide laatstgenoemde plaatsen had dus eventueel de Emmerschans bezocht moeten worden, hetgeen niet werd vermeld.

De schans na 1800:

De heer J.A.Brouwer, archivaris te Groningen, vond een oud document waarin melding werd gemaakt van een oud wachthuis met lantaarn bij de schans aan de Emmerdijk waarin enkele soldaten legerden. In dit rapport van 8 november 1796 staat, dat de kerspellieden van Emmen een vergoeding vroegen van 211 gulden en 5 stuivers voor de leverantie van turf, houd (!) en stroo van 27 juni 1796 tot 4 november 1796.

Uit beide bovenstaande documenten kan de conclusie worden getrokken dat er voor 1800 een schans heeft gestaan die na 1800 is vernieuwd. Tijdens de restauratie van de schans in 1961 zijn onder de huidige wal de resten van een veel oudere, kleinere schans gevonden die echter nooit zijn onderzocht.

De Emmer Courant van 6 mei 1961: "De restauratie van het historisch monument de Emmerschans is voltooid. De Emmerschans verkeerde al jaren in een vervallen toestand. De Stichting Oud Drenthe kreeg de schans in juni 19xx door bemiddeling van R.Zegering Hadders cadeau van de markegenoten van Westenesch. Het voorterrein werd in 1941 door mej.L.H.Meijerink te Emmen geschonken."

"Omstandigheden zijn er de oorzaak van dat de restauratiewerkzaamheden pas op 10 oktober 1960 door de Nederlandse Heidemij ter hand zijn genomen. Het is een omvangrijk karwei geworden. Daar professor A.E.van Giffen het minuutplan van 1800 in het Rijksarchief te Den Haag terugvond, zijn de werkzaamheden vereenvoudigd. De borstwering moest geheel worden afgegraven. Door verstuiving waren de oorspronkelijke afmetingen totaal vervaagd. In de borstwering zijn drie schietgaten, die oostelijk zijn gelegen. Buiten de borstwering zijn de grachten in ere hersteld."

A.E. van Giffen 31 juli 1936:

"Het laatste object, hetwelk bij de excursie van de Drentsche Praehistorische Vereeniging op 4 juli 1936 bezocht werd, was de z.g.n. Emmerschans."

"Deze prachtig gelegen sterkte, liggend aan den voet van een uitloper van den Hondsrug, een soort "tang", Oostl. van Emmen, sluit een van daar naar Emmer Compascuum gerichte veenweg naar het Zuiden toe af."

"De schans zelf bestaat uit een vierkanten wal, omgeven door een brede gracht. Deze zijn in het midden aan de Westzijde door een doorgang resp. dam onderbroken, welke tezamen de toegang markeren. Haar oppervlak is 0.92 H.A. In de twee tegenover liggende hoeken bevinden zich twee schuine opgangen. De schans is derhalve klaarblijkelijk aangelegd om de toegang over het veen vanuit Westerwolde en via Bourtange uit het daarachter gelegen Eemsgebied te beheersen en tegen te gaan."

"Merkwaardig is de grondslag van schans en omgeving, omdat men zich hier, wat dat aangaat, op de Veluwe waant. Hij bestaat n.l. uit Maas- en Rijngrint, verradend de praeglacialen zuidelijk diluviale kern van de hier met een uiterst dun laagje van noordelijk of Scandinavisch Diluvium bedekte Hondsrug. Zoodoende zijn de schanswallen van zuidelijk grint opgeworpen."

"De schans is in het voorjaar van 1936 door schenking het eigendom geworden van de Stichting Oud-Drenthe. Dit laatste geldt ook reeds sedert 1929 voor de Swartdijkster schans bij Een, in de gemeente Norg. Was de familie Linthorst Roman schenkster daarvan, de markegenoten van Emmen en Westenesch schonken de Emmerschans."

"Belangwekkend is het verschil in beider constructie en ouderdom: de eerste stervormig, aangelegd in 1593 op last van Willem Lodewijk, de laatste als reeds gezegd vierkant en naar ik, in afwijking van vroeger, meende en ook bij de excursie mededeelde, uit de Franse tijd, t.w. in 1800. Ter staving van die opvatting voerde ik aan de in het dossier van den Secretaris van Oud-Drenthe, den heer Ferd. Lieftinck, berustende kopie van een paar oorspronkelijke, in het Krijgsgeschiedkundig archief te Den Haag bewaarde plannen, waarop de aanleg van dijk en schans gedateerd staan op het jaartal 1800. Noot 1). Deze datering vindt steun in het jaartal van aanleg 1797, voorkomend op een tweetal, deels nog uitvoeriger en eveneens in voornoemd archief berustende grondplannen met profielen en aanbestedingssom van de z.g.n. Katshaar. Dit is een verdedigingswerk met een dergelijke schans als de Emmer, doch bovendien met een voorwal, bij Vlieghuis, noordelijk van Oud Schoonebeek, dat, tegengesteld aan laatstgenoemde schans, met zijn front naar het Zuiden is gekeerd. Het beheerst de weg over de zandrug (d.i. de oudtijds z.g.n. Katshaar) van daar naar Dalen."

Plans van Vestingen Litt.E No.11, No.D
Ministerie van Oorlog.

Op het andere blad (No.2 Litt.E No.10 Plan de la Redoute d' Emmen, avec la digue, qu'elle derend. Ministerie van Oorlog) staat: "Plan van de Emmer-dijk met de daarvoor leggende Redout aangelegd in het jaar 1800".

Aardrijkskundig woordenboek van
Van der AA van 1843.

"Bovendien wordt de bewuste datering nog bevestigd door de beschrijving van de Emmerschans in het Aardrijkskundig woordenboek van Van der AA van 1843. Immers daarbij wordt uitdrukkelijk vermeld, dat de Emmerschans voor ongeveer 40 jaar is opgeworpen."

"Hoewel ik die laatste gegevens niet opnieuw had nageslagen, omdat het minder op mijn weg lag een grondige verklaring van het ontstaan en een overzicht van de geschiedenis der schans te geven, waren zij mede de aanleiding van de door mij verkondigde mening, dat de Emmerschans van zeer jonge datum was."

"Nu attendeerde een der mede-excursisten, de heer H.T.Buiskool, Hfd.O.S. te Weerdinge, secretaris en medebestuurslid van de Emmer Oudheidkamer "De Hondsrug", ons gezelschap op de onjuistheid van de door mij gegeven datering. De schans zou n.l. een rol gespeeld hebben in het begin van den tachtigjarige oorlog bij de bekende, tegen Verdugo gerichte tocht van Graaf Willem Lodewijk, van Emmen uit over het moeras naar Roswinkel, richting Wedde-Bourtange, op 25 augustus 1593."

Noot: Van Reyd schreef in 1650 dat Willem Lodewijk "den sesthienden Augusti" voor Wedde stond.

"In de mening, bij boven vermeld plan met een authentiek stuk te doen te hebben, kon ik mijn, overigens ook op enkele andere, boven nader aangeduide gegevens steunende opvatting niet zonder meer prijs geven en het is dit verschil van opinie, hetwelk blijkbaar als zodanig, een iets ruimere plaats kreeg in het verslag onzer excursie in de Emmer- en Nw.Rott.Courant. De heer Buiskool had voorts nog de vriendelijkheid mij tijdens het daarbij aansluitend bezoek aan de Emmer Oudheidkamer, waarmede de bedoelde excursie besloten werd, gracieuselijk een korte notitie ter hand te stellen, blijkbaar behelzend de drie "bronnen" voor de door hem voorgestane opvatting: Van Reyd p.320-321, Van Meteren p.336 en Wagenaar VIII p.378."

"Een paar dagen daarna thuis gekomen nam ik kennis van een verslag van de excursie en vergadering der Drentsch Praehistorische Vereeniging in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 7 juli 1936, waarbij in het bijzonder aandacht werd geschonken aan het even vermelde meningsverschil. Bovendien ontving ik spoedig daarop een schrijven van een Twentsche mede-excursist, die mij opmerkzaam maakte op een plaats in het werk van J.P.Koster uit 1874 getiteld 'De Provincie Groningen en hare Defensie in de laatste twee eeuwen'. Op p.70 toch maakt deze o.a. ook gewag van de Emmerschans als van een dier schansen, welke, op raad van Graaf Willem Lodewijk van Nassau, reeds in en na 1596 ter sluiting van "de z.g.n. Vrieschen tuin", d.i. het onregelmatig vierkant, gevormd door de provinciën Friesland, Groningen en Drenthe, werden aangelegd. Koster in 1874: "Dientengevolge vond men in het begin der 17e eeuw in die tuin de volgende versterkingen". Volgt opgave, waaronder, langs de oostelijke grens, o.a. ook de Emmerschans en de Katshaar. Inderdaad zouden dus dienvolgens niet alleen de Emmerschans, doch ook de Katshaar, uit het eerste gedeelte van den tachtigjarige oorlog wezen. Intussen, bronnen worden hierbij niet vermeld."

"Gevolg van een en ander is geweest, dat ik het mij speciaal tegenover de deelnemers aan de boven vermelde excursie, en ook tegenover belangstellende lezers van het verslag in onze dagbladen, een plicht achtte de door mij nu eenmaal verkondigde mening te adstrueren of terug te nemen."

"Zodoende begon ik met na te slaan "De tegenwoordige staat van Drenthe" van 1795. Dit leverde geen resultaat op. Ook de daarin gebonden ongekleurde nieuwe kaart van J.van Jagen gaf slechts negatieve uitkomsten."

"In mijn eigen bibliotheek niets verder bij de hand hebbend sloeg ik vervolgens na de "chroniek van Joh.Picardt van 1660" en de "Schatkamer van Lud.Smids, IIIe druk, van 1774", beide zonder positief resultaat, en vervolgens het bekende werkje over Drenthe door de drie podagristen."

"Herlezend wat hierin over Emmen gezegd werd, vond ik er inderdaad het verhaal van Willem Lodewijk zijn tocht naar Bourtange om de laatste toevoerweg naar het door de Spanjaarden bezette Groningen af te binden. De Emmerschans wordt er evenwel niet in genoemd. Wel maken de schrijvers gewag van het moeras tussen Emmen en Roswinkel en van een weg, die "t h a n s", dus circa 1858, door het veen is aangelegd, alleen toegankelijk in 't gunstigste jaargetijde voor paard en wagen. Aangehaald werd "de geschiedschrijver", die beweerde dat de toestand in augustus1593 "misselijck aan te sien was". Twintig jaar vroeger, dus 1573, zouden "er eenige honderden ruiters overgetrokken zijn, maar toen had de vorst er een harden weg geplaveid." Ter toelichting geven de 3 wandelende schrijvers dan dezelfde plaatsen als de mij door de heer Buiskool ter hand gestelde en dus blijkbaar aan de H.H.Lesturgeon, van der Scheer en Boom ontleende bronnen."

"Mij beijverend vooreerst deze na te slaan, maakte ik te Assen zijnde van de gelegenheid gebruik daar in het Museum en op het Rijksarchief alvast Wagenaar en van Meteren na te slaan. Het werk van van Reyd bleek hier niet aanwezig. Daarbij stelde ik vast, dat de eerste bronnen inderdaad terecht ter staving van het verhaal der drie Podagristen konden dienen, in zooverre zij beide van Graaf Willem Lodewijk van Nassau's tocht gewagen, zonder evenwel melding te maken van een schans of weg tusschen Emmen en Roswinkel, d.w.z. van den Emmerschans en deszelfs verbinding met Roswinkel. Wèl daarentegen wordt genoemd de aanleg van een sterkte te Bourtange door Willem Lodewijk, waarmede, zooals uit van Reyd blijkt, den 28 Aug. 1593 (nieuwen stijl) werd begonnen. Een terzelfder tijd raadplegen van de topografische atlas op het Rijksarchief te Assen deed zien:

1°. dat de XVII-eeuwsche kaarten nergens de Emmerschans en de Katshaar weergeven, in tegenstelling met de door Willem Lodewijk in 1593 aangelegde schans te Bourtange, de dito Swartdijkster schans bij Een, en voorts met de schansen bij Valthe en den Hool, om van Coevorden, Winschoten enz. maar te zwijgen;

2°. dat hetzelfde geldt voor de XVIIIe eeuwsche kaarten;

3°. dat daarentegen op die uit de XIXe eeuw, te beginnen met de groote kaart van Wernecke en die van D.Veelwaard Jr., beide van 1840, de Emmerschans, zoowel als de Katshaar, geregeld voorkomen.

"Ten slotte nog te Groningen raadplegend de te Assen ontbrekende werken van van Reyd en Bor, daarin bijgestaan door den w.n. Rijksarchivaris drs.J.A.Brouwer, bleek al spoedig, dat ook daarin nergens van de Emmerschans of deszelfs verbindingsweg met Roswinkel gewag gemaakt wordt. Wel blijkt het, dat de Podagristen hieruit hun verhaal geput hebben en dat de door hen genoemde "geschiedschrijver", blijkens de woordelijke citaten, van Reyd, niemand anders is dan de Secretaris van Willem Lodewijk, en dus een uitnemende bron."

"Uit een en ander volgt dus, dat het verhaal over den aanleg van de Emmerschans in 1593 geheel uit de lucht is gegrepen. Blijkbaar berust dit, bij volkomen verwaarloozing van de aangegeven bronnen, op een minder nauwkeurige lezing of vooringenomen interpretatie van het door de Podagristen gegeven, overigens volkomen juiste resumé van den door van Reyd uitvoerig beschreven tocht, die Willem Lodewijk den 16en Aug. 1593 (ouden stijl) van Emmen uit ondernam, om den laatsten toevoersweg naar het door de Spaanschen onder Verdugo bezette Groningen af te snijden, evenals dit door Maurits' verovering van Steenwijk en Coevorden en van andere minder belangrijke plaatsen reeds met de andere toevoerswegen was geschied."

"Erkentelijk voor zijn goede bedoelingen, neem ik derhalve de vrijheid den Heer Buiskool beleefd te verwijzen naar zijn eigen notities. Wellicht dat het raadplegen daarvan hem zelf van meening zal doen veranderen en hem tevens een juister inzicht geven en doen verspreiden omtrent de bedoeling van den tocht van Willem Lodewijk, waarin de Emmerschans trouwens geheel misplaatst is. Hoe dit ook zij, naast de eerst vermelde grondplannen, naast de boven genoemde landkaarten en voorts naast de wel is waar niet gedocumenteerde opmerking van Van der Aa in diens woordenboek onder het trefwoord Emmerschans, welke overigens door een gelijksoortige, doch tegengestelde bewering van J.P.Koster min of meer gecompenseerd of althans in échec wordt gehouden, blijft ons dus alleen nog over het opzoeken van een nadere primaire positieve bron omtrent den aanleg van de bewuste schans, uit den tijd in of omstreeks 1800."

"Zoowel drs.J.A.Brouwer voornoemd, als Jhr.Mr.D.P.M.Graswinckel, Rijksarchivaris te Den Haag, werden daarover door mij geraadpleegd. Van het resultaat hunner bemoeiingen zij hier kortelijk, doch met erkentelijkheid gewaagd."

"Jhr.Mr.Graswinckel deelde mij bij schrijven van 18 juli 1936 en dat van 23 juli 1936 o.a. mede: "Op 15 April 1799 zond de Agent (noot HE: minister Samuel Croiset) van Oorlog een schrijven aan het Uitvoerend bewind, waarin hij aandrong op versterking der frontieren". In een bijlage wenscht hij een som van f 50.000,- te zien uitgetrokken voor het frontier van den Dollart af tot Coevorden.

"In het najaarsrapport van 1800, dat de kolonel directeur der fortificatiën te Groningen, A.Croiset (noot HE: Arnoldus Croiset de kleinzoon van Samuel Croiset), zond aan den Agent van Oorlog, en dat betrekking had op de fortificatiewerken en gebouwen in het ressort van Wedde en Westwoldingerland, wordt - tegelijk met de Katshaar - melding gemaakt van "den aanleg van de nieuwe redout ter bestrijking van den Emmerdijk", welke "in dit loopende jaar voltooid (is), zijnde op dat bestek attestatie verleend in dato den 4en November 1800 ter somma van f 6.600,-."

"De schrijver (A.Croiset) teekent hierbij aan: "Het werk zelfs voldoet compleet aan de verwachting, zijnde de plaatsing van de redout exact op de afscheiding van het veen met het zand bepaald, zoodanig, dat eene der gragten nog merkelijk het veen is ingesprongen; zijnde de passage om de redout heen geleid."

"Tot zoover Jhr.Mr.Graswinckel in diens eersten brief."

"De laatste opmerking van S.Croiset, welke geheel conform den tegenwoordigen, zij het eenigszins vervallen toestand is, bevestigt m.i. nog eens speciaal en afdoende, dat de Emmerschans, zooals die er thans ligt, inderdaad in het jaar 1800 voor de somma van f 6600,- is aangelegd en voltooid."

Martis 8 november 1796.
Extract uit het Register der notulen van Gecommitteerde Representanten, 1795-1798, Oude Staten Archieven van Drente No.127, folio 165 verso.

"Intusschen geven de inlichtingen door drs.Brouwer, alhoewel aan het bovenstaande in geen enkel opzicht afbreuk doende, toch nog weer aanleiding tot een kleine restrictie of slotopmerking, in zooverre zij de vraag doen stellen of er misschien te voren, ter zelfder plaatse reeds een oudere schans geweest kan zijn. Deze zou dan bij de door den Heer Croiset uitgebrachte najaarsrapporten van 1799 en 1800 onvermeld gebleven zijn."

Drs.Brouwer vond namelijk een extract in het register OSA 127 gedateerd dinsdag 8 november 1796.

Citaat Martis (dinsdag) 8 november 1796: "Op den requeste van de carspellieden van Emmen, vertonende wat voegen van haar ten spoedigsten word gerequireerd een wagthuis op de schans aan de Emmerdijk, alsmede ook een wagthuis in het dorp te Emmen, de nodige brand en ligt, alsmede een lantaarn aan de wagten voor het detachement aldaar, dat niet in staat waren zoodane wagthuisen te verveerdigen, versoekende de nodige orders, waardoor in staat worden gesteld om aan de requisitiën te voldoen, alsmede betaling van de rekens bevorens door haar ingeleverd, sullen Gecommitteerde Representanten aan remonstranten voldoen de somma van 211-5- in voldoening der laast ingezonden rekens, zoo van transportes als leverantiën van turf, houd en stroo in de Emmerschans, beginnende van den 27 Juni 1796 tot den 4 November 1796. Ook zullen remonstranten van alle gerequireerd wordende leverantiën, zoo tot het opbouwen van het wagthuis in de Emmerschans als van alle verdere leverantiën van brand en ligt en van alle nodige transportes van den commanderende officier de vereischt wordende behoorlijke recepisse nemen enz."

Van Giffen in de Emmer Courant van 31 juli 1936:

"Daarom wendde ik mij nogmaals tot Jhr.Mr.Graswinckel met de vraag, of er misschien ook op de voorafgaande jaren nog iets te vinden was over een oudere schans, een voorlooper van de bovenvermelde en thans nog aanwezige. Jhr.Mr.Graswinckel deelde mij daarop bij schrijven van 23 Juli 1936 mede: "Wat nu Uw verdere vragen aangaat, ik heb hier niet kunnen vinden, dat de Emmerschans reeds van ouderen datum was."

"De kolonel directeur Croiset, die in dien tijd alle verdedigingswerken heeft uitgevoerd, zegt in een schrijven van 12 Juni 1800, gericht aan den Agent van Oorlog, dat het aanleggen van een nieuwe aarde redoute aan den Emmerdijk geschied is ingevolge de generale order van den directeur-generaal Van Hooff in dato 22 Juli 1799, tengevolge van autorisatie van den Agent van Oorlog van 19 Juli 1799 en in voldoening van No. 34 der generale memorie van defensie van 30 Juli 1799, ingezonden door den kolonel directeur."

"De eerste maal, dat de Emmerdijk nu genoemd wordt is in het meergemelde najaarsrapport van 1800, dus nadat de schans op 12 Juni 1800 was aanbesteed. Bij het terugzoeken tot het jaar 1795 is voorts nog aangetroffen een brief van Croiset van 17 October 1796, waaruit blijkt, dat op den 13en dier maand de publieke aanbesteding is gehouden van de "nieuw aan te leggen post op de avenue van Schoonebeek naar Drenthe, de Katshair genaamt". Deze mededeeling preciseert het aanleggen van de Katshair nog derhalve eenigermate."

"Wat er nu ook zij van het bericht over een Emmerschans en Emmerdijk in 1796, de laatst vermelde authentieke berichten mogen de gemotiveerdheid van mijne opvatting en van mijne mededeeling tijdens boven genoemde excursie voldoende in het licht stellen en staven tevens. Deze nieuwere gegevens dekken trouwens algeheel die, welke mij reeds vroeger ter beschikking stonden, d.w.d.z. de aan de bewuste plattegronden van 1800 en aan het woordenboek van Van der Aa ontleende, welke laatste overigens op hun beurt zijdelings door de aangehaalde landkaarten bevestigd worden."

H.T.Buiskool oktober 1936:

"Met groote bevreemding lazen inzonderheid de oudere ingezetenen van de gemeente Emmen het artikel van dr.Van Giffen in het augustusnummer. De Emmerschans zou in 1800 zijn aangelegd."

"Hun Schans, waarvan hun vaders, grootvaders en betovergrootvaders al wisten te vertellen. n'un Schans, waar ze gingen "schaopwasschen" en "aolsteken" in de grachten. Waar ze soms 250 stuks van deze visch vingen "onder de ladden" in eenige uren tijds. Aal, die van de oude Runde door de Rundeslooten afdreef naar de Schans en later naar het vermaarde Waterslootje van Weerdinge! Hoeveel schapen zijn hier niet in den loop der eeuwen gewasschen, hoeveel schapenwasschers hebben er niet den doop ontvangen. De Emmerschans, omweven met verhalen uit den Spaanschen en Franschen tijd, van Willem Lodewijk, Bommen Berend en Napoleon. "Wanneer is die Schaans daor aniegt, Vaoder ?" "Daor moei'j mij niet naor vraogen, jong, die hef er aaltied legen," antwoordde een negentig-jarige vader aan zijn zoon. "M'n vaoder hef dat weer van z'n vaoder en zoo tot an hiel aole tieden toe." Gingen de soldaten, die achter de "Schaansheugte" lagen, geen muren maken van schapenvachten om de kogels van de Spaansche soldaten daarin op te vangen?"

"De Emmerschans is saamgeweven met het Drentsche volksleven en het Emmensche in het bizonder van voor eeuwen her en een nietingezetene mag hier niet "anraken". De Emmerschans is eenige eeuwen oud. Ik vind het een machtig getuigenis, dat alle Drentsche ingezetenen van de oude zanddorpen in de gemeente Emmen in deze meening als één man achter mij staan."

"Een Twentsch mede-excursist maakte den heer Van G. opmerkzaam op een plaats in het werk van den heer J.P.Koster: "De Provincie Groningen en hare defensie in de laatste twee eeuwen" (Groningen 1874), waarin "gewag gemaakt wordt van de Emmerschans als van een dier schansen welke op raad van Graaf Willem Lodewijk reeds in en na 1596 ter sluiting van den z.g. "Vrieschen tuin", d.i. het onregelmatig vierkant gevormd door de provinciën Friesland, Groningen en Drente werden aangelegd. "Dientengevolge vond men (aldus Koster) in het begin der 17e eeuw in dien tuin de volgende versterkingen'. Volgt opgave w.o. langs de oostelijke grens o.a. de Emmerschans en de Katshaar. Inderdaad zouden dus de Emmerschans en de Katshaar uit het eerste gedeelte van den tachtigjarigen oorlog wezen" (dr. Van Giffen in bovenbedoeld no. van Augustus)."

"Ter bevestiging van deze door dr. Van Giffen niet aanvaarde conclusie merk ik het volgende op: Dr H.Blink zegt eveneens, dat de Emmerschans is aangelegd door Willem Lodewijk. In het schoolboekje "Drente", 2de deel, zegt hij o.a.: "Hij (Willem Lodewijk) was het ook, die voor de passen over de venen in Drente eenige schansen aanlegde, waarvan de Emmerschans en de Eener- of Zwartendijksterschans onder Norg nog bestaan."

"Ik heb Koster en Blink altijd gezaghebbende autoriteiten geacht. Ten overvloede wendde ik mij aangaande den eerste tot den Heer Directeur van het Krijgsgeschiedkundig Archief van den Generalen Staf. Deze schrijft 15 Aug.1936 o.a.: "Volgens mijn meening is de heer Koster een bevoegd schrijver. Zijn werk lijkt me met zorg gedocumenteerd." En dr.H.Blink, die Drente kende als maar weinigen of misschien niemand in den lande en niet voor niets de hooge eer genoot leermeester te zijn van H.M. de Koningin mag toch zeker wel bevoegd heeten."

P.138 uit H.Grönninger.

P.139 uit H.Grönninger.

"In het aardige boekje van den bekenden Hermann Grönninger: "Geschichte emsländischer Moorkoloniën" wordt op p.138 en p.139 o.a. gezegd: "Door het veen tusschen Schwartenberg en Roswinkel ging vroeger een weg, de z.g. Heerendijk, die zich uitstrekte van Koevorden naar Boertange, maar thans door de vervening verdwenen is. Volgens de overlevering zou deze weg in ongelooflijk korten tijd door Bisschop van Galen zijn aangelegd. Bisschop Bernhard had in den tweeden oorlog met Holland Coevorden veroverd. Om met zijn krijgsvolk naar de vesting Boertange te komen had hij genoemden dijk door het veen gelegd. De Emmerschans en de verschillende kleinere schansen, batterijen genaamd, om de Leidijk en de A, wijzen op vroegere krijgshaftige bewegingen. Een houten veenbrug, die zich van Emmer-Compascuum tot de Emmerschans Noot 1) uitstrekt en bij het turfgraven werd blootgelegd, wordt ten onrechte aan Bernhard van Galen toegeschreven."

Noot 1: Hoewel Buiskool hier "Emmerschans vermeldde staat in de tekst letterlijk "Schanzen".

"Heeft dit alles niets te zeggen? Kan men daartegenover de juistheid van de dateering der Schans volgens de plans in het dossier van den Heer Lieftinck en de (misschien wel daarop berustende) mededeeling van Van der Aa volhouden? (Ik merk volledigheidshalve nog even op dat de plans van den Emmerdijk en Schans, bekend onder de letters E. No.10 en 11 in 1934 door het Departement van Defensie zijn afgestaan aan het legermuseum te Doorwerth)."

"Met de verdere beschikbare gegevens laat zich onze meening gereedelijk vereenigen. In de resolutie betreffende de gelden voor de nieuwe schansen, genomen op den Landdag van 4 Sept. 1594 (Inv. Statenarchieven no. I), wordt in het algemeen gesproken "dat nodich nije schantsen voer die moerassen up die passen in Drenthe musten gelecht worden", zonder dat gespecificeerd wordt welke die schansen zijn."

"Willem Lodewijk vraagt voor dit doel voor eenmaal 6000 gld., de landschap accordeert "eens voer al tot upmackinge van die nodige schansen 3000 gld.". Dr.L.H.Wagenaar: "Het Leven van Graaf Willem Lodewijk" zegt op p.269: Op den 5den Sept. 1594 werd, voor 't eerst na 14 jaren, weer een geregelde Landdag gehouden en wel op den Bisschopsberg bij Havelte. Hier verscheen Graaf Willem als stadhouder van Drente en deed een bede om duizend gulden ter ondersteuning tot het opmaken der schansen; welke bede voor de helft werd ingewilligd."

"Kan onder dit collectief ook niet de Emmerschans begrepen zijn? "Werken als deze schansen, zonder technische voorziening", schrijft me de chartermeester aan het Rijksarchief te Utrecht, mr.R.van Royen, d.d. 13 Aug. '36, "werden door de soldaten naar gelang van behoefte op- en afgesmeten. Dat dit vaststaat blijkt uit de Commentario del Coronel Francisco de Verdugo de la guerra de Frisa (uitgave prof. H.Lonchay) waarin de veldheer van de vesting Coevorden vertelt dat ze uit niets anders dan aarde bestond; des te meer dus bij de Emmerschans. Onkosten in bijzonderen vorm, die aanleiding tot vermelding in rekeningen geven, zult U dus niet moeten zoeken in dezen tijd."

"Dr.Van Giffen meent, dat de Emmerschans in de bedoeling van den vermaarden tocht van Willem Lodewijk naar Boertange geheel misplaatst is. Koster spreekt van 1594. Ik veroorloof mij de opmerking dat dit even goed 1593 kan zijn, gezien de vele vergissingen in data en jaartallen van den heer K. Uit het "Journaal van Anthonys Duyck, advocaat-fiscaal bij den Raad van State" (uitgave Lod. Mulder, Martinus Nijhoff, 's Gravenhage) en dr.L.H.Wagenaar "Uz Heit" blijkt niet dat Willem Lodewijk vóór of na 1593 te Emmen is geweest."

Noot HE: E.van Reyd publiceerde in 1644 heel duidelijk het jaartal 1593.

"Ligt echter de veronderstelling in verband met het bovenstaande niet voor de hand, dat de Emmerschans en de batterij te Roswinkel door zijn soldaten zijn opgesmeten, later op zijn advies omstreeks 1596 zijn versterkt, nadat hem de gelden waren gevoteerd voor die "nodige schantsen". Men behoeft zich daarvoor nog niet eens te beroepen op de Drie Podagristen, die berichten dat de graaf op 14 Augustus rustdag hield te Emmen."

"Thans iets over het deel van dr.Van G's betoog, dat verband houdt met diens meening omtrent een laten aanleg van den Emmerdijk met tekstinterpretatie, en met de waarde van carteering. De heer Van G. zegt, dat de juist genoemde Drie Podagristen - die hij in de Emmer Courant en de N.R.C. houdt voor Lesturgeon, Van der Scheer en Braams en in "Drente" voor Lesturgeon, Van der Scheer en Boom (wat juist is) - spreken over een weg, die "thans", dus circa 1840 door het veen is aangelegd. In de E.C. geeft hij 1858. Hiermee wordt bedoeld niet de Emmerdijk maar de z.g. "Nieuwe Weg" van Emmen naar Roswinkel, toentertijd van gemeentewege aangelegd."

"Had Weerdinge reeds in de 15e eeuw zijn vermaarden spoorweg, den oudsten van ons land, maar ....een spoorweg van ijs, waarover de inwoners van Roswinkel 's winters leem en keien vervoerden uit het Weerdingerholt - de bewijzen hiervoor zijn voorhanden - Emmen had reeds minstens in de 17e eeuw zijn Emmerdijk, ofschoon voor mij vaststaat, dat deze dijk veel ouder is."

"Voor eenige jaren werden door een arbeider aan deze Groene Dijk - zooals hij tegenwoordig vaak genoemd wordt, of ook wel Runde dijk - bij het turfgraven sandalen gevonden, terwijl ook Romeinsche munten zijn opgediept."

"In den inventaris van de hand van den vroegeren Rijksarchivaris van Drente, mr.J.G.C.Joosting: "De archieven der elkander vóór 1814 opgevolgde gewestelijke besturen van Drente" wordt op p.257 verwezen naar een dossier bevattende een protest van Drost en Gedeputeerden van Drenthe tegen het door den Raad van State in 1655 genomen besluit tot het maken van een nieuwe schans op den Valtherdijk, bij de brug over de Mussel A, tot het vernielen van den Emmerdijk en eenige andere dijken in de moerassen aldaar en tot het herstellen van de Valtherschans en de schans ten Hool (Brief Directeur Krijgsgeschiedkundig archief van den Generalen Staf d.d. 9 Juli 1936)."

"De mededeeling van den heer Rijksarchivaris jhr.mr.D.P.M.Graswinckel aan dr.Van Giffen verstrekt "dat de eerste maal, dat de Emmerdijk nu genoemd wordt is in het meergemeld najaarsrapport van 1800, verliest hierdoor hare bewijskracht."

"Het laatstgenoemd schrijven is volgens dr.Van G. een bewijs te meer, dat de Emmerschans van latendatum moet zijn. Het zij mij vergund op te merken, dat de betreffende passage omtrent "het aanleggen van een nieuwe aarde redout aan den Emmerdijk" even goed in tegengestelden zin kan worden geïnterpreteerd. De juist besproken mededeeling aangaande den Emmerdijk maakt daartoe wel geneigd."

"De heer Van G. beroept zich verder op het feit, dat de XVII-eeuwsche kaarten van de topografische atlas op het Rijksarchief nergens de Emmerschans weergeven, - dat hetzelfde geldt voor de XVIII-eeuwsche kaarten; - dat daarentegen op die uit de XIX eeuw de Emmerschans zoowel als de Katshaar geregeld voorkomen. Dus kaart boven geschrift."

"Erkentelijk voor zijn goede bedoelingen neem ik de vrijheid den heer Van G. er opmerkzaam op te maken, dat men in dit opzicht met het gebruik maken van kaarten niet te voorzichtig kan zijn. De eerder door mij genoemde" spoorweg" b.v. is op de kaart van Van Lier in de "Tegenwoordige Staat van Drenthe" geteekend van Erm over Emmen en dan langs den weg van Emmen naar Roswinkel, wat in flagranten strijd is met de authentieke stukken."

"Nog niet zoo heel lang geleden - 1931 - werd door den heer J.Visscher in zijn academisch proefschrift: "Das Hochmoor von Südost-Drente" op de bijgevoegde morphologische kaart van de waterschappen Emmer-Erfscheidenveen, Smeulveen, Barger-Oosterveen en Emmer-Compascuum de Emmerschans - geheel ter goeder trouw! - door een cirkeltje weergegeven, terwijl ze inderdaad een vierkante wal is van +/- 1 H.A."

"De Directeur van het Krijgsgeschiedkundig Archief van den Generalen Staf schrijft me d.d. 9 Juli 1936 o.a.: "In antwoord op Uw schrijven van 6 Juli j.1. betreffende de Emmerschans bericht ik U dat deze schans omstreeks het begin der negentiende eeuw is aangelegd in het dingspil Zuidenveld N.O. van Emmen voor aan bij den Emmerdijk".

"Bij schrijven van 15 Aug. 1936 wordt nu o.a. gezegd: "Met de aanteekening uit mijn brief aan U van 9 Juli j.l. omtrent den aanleg der Emmerschans in het begin van de 19e eeuw wordt bedoeld de formatie, waar van dan volgens U de restanten nog aanwezig zijn. (cursiveering van mij, B.)."

"Ten slotte neem ik uit het dagboek van de oude vrouw Schirring te Westenesch naar aanleiding van het adres van de carspellieden van Emmen 1) het volgende over: "desselven jaars (1796) in Juny isser in Suidlaarderveldt een groot getal soldaten hollanders in het kampelment gelegt. Op het herfst is de wagt gekomen bij die Schans".

1) Zie Augustus nummer van Drente bl. 4.

"Wie de eigenaardige beteekenis van "die" tegenover "de" in het Saksich kent, zal omtrent de identiteit van deze schans geen oogenblik in twijfel verkeeren."

"Samenvattende kom ik tot de conclusie dat - en dit stemt geheel overeen met hetgeen daaromtrent door den w.d. Rijksarchivaris drs.J.A.Brouwer werd gesuggereerd - de Emmerschans, zooals wij die thans kennen is aangelegd in 1800, maar dat de schans als verdedigingswerk van veel vroegeren tijd dateert en wel (zeer waarschijnlijk) uit den tijd van Willem Lodewijk."

A.E. van Giffen oktober 1936:

"Ten vervolge op mijn artikel over de Emmerschans in het Augustus nummer van dit blad moge het onderstaande ter nadere adstructie nog dienstig wezen. Dit kan dan tevens beschouwd worden als de eenige repliek naar aanleiding van de bijdrage tot de geschiedenis der bovengenoemde versterking van de hand van den heer H.T.Buiskool te Weerdinge, voorkomend in de Emmer Courant van Vrijdag 25 Sept. j.l. en in dit nummer van Drente, welke bijdrage m.i. uit historisch oogpunt weinig verhelderend werkt."

"In mijn aangehaald artikel maakte ik o.m. ook gewag van een plaats (p.70) in het werk van J.P.Koster: De Provincie Groningen en hare defensie in de laatste twee eeuwen, Groningen 1874, waar o.a. ook de Emmerschans genoemd wordt. Deze zou dienovereenkomstig, aangelegd op raad van graaf Willem Lodewijk van Nassau in of na 1596, ter sluiting van den zgn. Vrieschen tuin, daarin reeds begin 17e eeuw aanwezig geweest zijn. Dit was derhalve in volstrekte tegenspraak met mijne bewering, dat de Emmerschans, zij het in een ouderen vorm, omstreeks 1800 zou zijn aangelegd. Overigens wees ik er al op, dat J.P.Koster geen bron voor zijne mededeeling noemt, maar anderzijds ook, dat er volgens een mededeeling van den w.n. Rijksarchivaris Drs.Brouwer reeds in 1796 een soort schans of althans een begin daarvan, aan den toen tevens al bestaanden Emmerdijk geweest moet zijn. Ik sprak ten slotte het vermoeden uit, dat dit slechts een voorloopige zou zijn geweest in verband met den toen aangelegden Katshaar en dat eerst een paar jaar later de definitieve Emmerschans, zooals wij die thans kennen gebouwd werd."

"Intusschen stelde de Gemeentearchivaris van Groningen, Dr.H.P.Coster, naar aanleiding van de bovenstaande controverse t.a. van de plaats in het boek over het Groninger defensiewezen van J.P.Koster - waarbij hij tevens nog op een andere en nu wèl gedocumenteerde plaats, p.76 in hetzelfde werk, opmerkzaam maakte - mij in zooverre gerust, dat hij aannemelijk maakte dat de auteur in dit opzicht klaarblijkelijk eene vergissing had begaan. De destijds door Dr.Coster gegeven en sedert door mij aan het boek van J.P.Koster getoetste verklaring, dat deze blijkbaar Omme(n) met Emme(n) had verwisseld, was zoo evident, dat alle twijfel in dit opzicht uitgesloten scheen. De volgende aanhaling moge dit thans afdoende bewijzen. Deze aanhaling is, met goedkeuring van den Gemeentearchivaris Dr.H.P.Coster voornoemd, ontleend aan diens op 1 Oct. j.l. aan mij ter hand gestelde schriftelijke mededeeling, gelijkluidend aan die, welke hij reeds bij schrijven Nr. 182d van 17 Sept. j.l. aan den Heer H.T.Buiskool had verstrekt. Zij luidt aldus:"

"De schrijver (J.P.Koster) noemt de Emmerschans op p.70 bij het defensieplan voor de provinciën Friesland, Stad en Lande en Drenthe uit het laatst der 16e eeuw en op p.76, als hij het plan van Menno van Coehoorn uit het jaar 1701 bespreekt. Op laatstgenoemde bladzijde staat het volgende: "De vijf door hem genoemde "passages, tusschen het Zuidberger Woud en de Valtherschans zijn .....a ....b de Emmerdijk, somers passabel. Hierop lag de reeds in 1681 vervallen Emmerschans".

"Voor wat op p.70 aangaande de versterkingen zelf wordt opgemerkt, is geen bron aangegeven; ik houd dit voor onderstellingen van den schrijver zelf. Voor de op p.76 voorkomende en door mij onderstreepte woorden - hierop lag de reeds in 1681 vervallen Emmerschans bestaat wèl een bron ....., te weten bijlage VIII van Kosters boek ...... Het is een Extract, uit de memorie van (de) visites, die zijn Hoogheid Koning-Stadhouder Willem III heeft gedaan op de frontieren van de Provincie Groningen in de Maent Majus 1681. Daar toch staat op p.49: "De securi, teijt voor invasie van provincie van Vrieslandt en Groningen waren voor desen de moerassen en fortressen, die op de passagies waren en noch worden geleijt van Dollart tot aen de revier de IJssel, waermede de voornoemde provincie haer separeerde van 't vaste landt van Westphalen. Ende daerom op de passagies geleijt de naervolgende fortressen: "Eerstelijck wiert Swol en Hasselt geconsidereert als defensie voor de provincie van Vrieslandt (....) en aan de Noortsyde met de revier de "Vecht en de Moeren van Emme ende de Stadt Hasselt, dat noch in redelijcken staet is."

"De tweede passage wiert bevonden van 't dorp Emme door de moeren, maer was alleenlijck passabel des somers, ende dieswegen heefft het fort de Emmerschans geleyt midden in de moerassen, maer nu oock sijn vervallen en haest buiten defentie."

"De derde passage was daer de Stadt Coevorden is geleyt" ("tusschen de voornoemde moeren van Emme en Grootveen (eener-) en de moeren van Bourtangh (anderzijds), dat altijdt 's winters en somers passabel was." 1)

1) N.B. Dit toevoegsel, weggelaten in den brief van Dr.Coster heb ik hier ingelascht, omdat ook daaruit de verschrijving "Emme" voor "Omme" blijkt. Immers het (Echter) Groote veen ligt tusschen het Ommer veen en Coevorden; beide venen liggen westelijk van laatstgenoemde stad. Was hier dus inderdaad het Emmer veen bedoeld, dan zou de plaatsbepaling van Coevorden moeten zijn, dat het was gelegen tusschen het Echter Groote veen en het Emmer resp. Bourtanger veen. Leest men echter, zooals het moet wezen, in plaats van Emmer Ommer veen dan is de topografische opsomming: Ommer veen, (Echter) Groote veen, Coevorden, Bourtanger veen de eenig juiste.

"Hier zou dus de Emmerschans in een officieel document van 1681 genoemd zijn. Helaas is dit niet houdbaar. Ik heb het stuk zelf, dat K. heeft uitgegeven, opgediept. ....... De door mij opgediepte bladzijden bevatten zonder twijfel het door Koster als bijlage VIII uitgegeven stuk. Daarop wijzen omvang en spelling, die precies kloppen. Alleen, Koster verstond niet voldoende de kunst het oude schrift juist te lezen en weer te geven, want op de plaatsen waar hij Emme(n) en Emmerschans leest, staat zéér duidelijk, zóó, dat geen twijfel mogelijk is, Omme en Ommer schans, hetgeen trouwens ook in het zinsverband - de versterkingen worden van het Zuiden naar het Noorden gaande opgenoemd - het eenig juiste kan zijn. Geeft dit geen hoogen dunk van Koster's nauwkeurigheid, de indruk wordt niet beter, wanneer men bij vergelijking moet constateeren, dat hij bijv. achter de woorden "van 't dorp Emme" (lees dus Omme), eenvoudig twee woorden heeft weggelaten, die hij blijkbaar niet heeft kunnen lezen. Mijn vertrouwen in K.'s accuratesse heeft door een en ander (ook door het feit, dat hij de vindplaats van het stuk verkeerd opgeeft) een schok gekregen. Dit gevoegd bij de omstandigheid, dat de door hem in de bijlagen XI en XII gepubliceerde, latere stukken - het plan van Menno van Coehoorn uit 1701 en de consideratiën van Colonel van Burmania uit 1742 - in soortgelijk verband steeds van de Ommer schans wordt gesproken, en dat in het groote Defensieplan van 1785 (door Koster in Bijlage XV gepubliceerd) wel van den Emmerdijk, maar nooit van de Emmerschans wordt gerept - geeft mij voldoenden grond om te vermoeden, dat die oude Emmerschans slechts in de verbeelding van den heer Koster, die door zijn vergissing bij het copieeren natuurlijk volkomen te goeder trouw is geweest, bestaan heeft. Tot zoover de mededeeling van Dr.Coster."

"Ten overvloede zou men hieraan eventueel nog kunnen toevoegen, dat ook uit de volgorde der visitaties de door Dr.Coster aangewezen verwisseling duidelijk blijkt. Immers, de Stadhouder Koning bezoekt 26 Mei achtereenvolgens: Boertange, Bellingwolder of Oude Schans, Langakker of Nieuwe Schans en ten slotte Lieroort (a.d. samenvloeiing van Leda en Eems); 27 Mei: Delfzijl; 28 Mei: Coevorden. Tusschen beide laatstgenoemde plaatsen had dus de Emmerschans eventueel bezocht moeten worden."

"Uit een en ander blijkt derhalve afdoende, dat aan het bericht van den Heer J.P.Koster, als grondslag van die meening, dat er reeds in het begin van de 17e eeuw of zelfs in 1593 een oudere Emmerschans dan de tegenwoordige, in 1800 aangelegde, geweest zou zijn, elke waarde ontzegd moet worden, zoo lang het niet door andere dan de door J.P.Koster zelf genoemde documenten gestaafd is. Blijft ten slotte, wat aangaat de voorgeschiedenis van de Emmerschans, nog over te onderzoeken, hoe het staat met de schanswerken op den Emmerdijk, welke, blijkens de mededeeling van Drs.Brouwer, reeds in 1796 genoemd worden. Ik, twijfel niet, of ook dit zal door voortgezet archiefonderzoek wel uitgemaakt worden. Het een zoomin als het ander ligt echter op mijn weg."

Scheper en schepershut:

Rechts boven: de plaats van de hut.

Heidehut bij de Emmerschans.

De schepershut nabij de Emmerschans.

Schapen bij de Emmerschans.

December 1930.

December 1930.

Steeds zeldzamer worden de oude kudden. De foto's ervan krijgen historische waarde als beelden uit een verdwijnend volksleven. We bewaren graag, wat er nog leeft en wijden er daarom hier de volle aandacht aan.

Steeds zeldzamer wordt dus ook de eens zoo algemeene en populaire figuur van de Drentsche hei: de rustige, zwijgende herder. Scheper Bunskoek op 't veld te Emmerschans wou wel even poseeren met zijn mooie "siep" en het is aangenaam, zoo'n kalme verschijning, die van grote stilte houdt, te ontmoeten.

Bronvermelding:

• "100 jaar Emmerschans" door Klaas Blok. Uitgave Boon te Groningen. ISBN 90-75913-34-6. Het boek is niet meer verkrijgbaar.
• "Zuidoost Drenthe op weg naar een nieuwe toekomst III" door H.T.Buiskool.
• Emmer Courant 31 juli 1936.
• Emmer Courant 6 mei 1961.
• Tekening schans: Ministerie van oorlog Litt.E no 11.
• Scriptie J.Haan.
• Noorden in Woord en Beeld december 1933.
• Onbekend artikel over scheper Bunskoek, collectie R.Boelens.
• Maandblad Drenthe augustus 1936. Collectie Brands.
• Maandblad Drenthe oktober 1936. Collectie Brands.
• Lees ook: Waardeel februari 2008.
• Foto's:
  • K.Blok.
  • R.Boelens.

Wie helpt?