dot Home - start
dot Historie
dot Emmen centrum
dot Wijken buurten straten
dot Cultuur
dot Straatnamen

dot Gemeente archief
De historie van Emmen in woord en beeld

Op 19 december 2018 heeft HE van de heer S.G. (Geert) Hovenkamp uit Hilversum zijn gehele digitale archief in ontvangst mogen nemen. Gedurende 25 jaar heeft hij onderzoek gedaan naar familierelaties in Emmen en de locatie waar ze woonden (periode van omstreeks 1600 tot 1832) Het is in omvang, compleetheid en geordendheid mogelijk het grootste particuliere archief van Emmen. In samenwerking met het Erfgoednetwerk zal bekeken worden hoe e.e.a. ontsloten kan worden.
Geert, bedankt ! ! !

Logo Historisch Emmen

Historisch Emmen toevoegen aan uw favorieten

blauwe lijn
dot Laatst gewijzigd dot Over deze site dot Sitemap dot E-mail dot

Noordbarge: De melkfabriek Omhoog


Inleiding: Omhoog

Een bericht in de Zuidoosthoeker van 10 januari 2001: "Burgemeester en wethouders maken bekend dat vanaf 11 januari 2001 gedurende 4 weken voor een ieder het ontwerp bestemmingsplan "melkfabriek te Noordbarge" ter inzage ligt. Het plan voorziet in realisatie van kantoren op het gebied van de voormalige melkfabriek en tevens kunnen twee vrijstaande woningen worden toegevoegd."

De plannen hiertoe kwamen van bouwbedrijf Zomers uit Klijndijk, en leken ieders (met inbegrip van plaatselijk belang) instemming te hebben. Vreemd genoeg kwam de Inspectie Ruimtelijke Ordening, een overheidsorgaan, met het bezwaar dat de plannen niet pasten in het locatiebeleid van het rijk, hetgeen inhoudt dat bedrijven met veel werknemers dichtbij voorzieningen van openbaar vervoer dienen te zitten. Pas eind april 2001 zette de inspectie het licht op groen nadat wethouder Hoogland Foppen had toegezegd dat er geen arbeidsintensieve bedrijven zouden komen. De plannen geven aan dat de gevels van de oude fabriek (gelukkig) behouden zullen blijven.


Een steenfabriek? Omhoog

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
Een steenfabriek??

Hoewel er publicaties zijn die melden dat rond 1903 op dezelfde plaats een steenfabriek heeft gestaan kan hieraan getwijfeld worden.

In het archief van de gemeente Emmen is te vinden dat er in 1852 een steenbakkerij stond op perceel D2358. Deze steenbakkerij was opgericht door Hendrik Frieling.

De "melkfabriek" stond op perceel D6797. Gegevens over dit perceel staan op kaart D7 (co÷rdinaten F-3, artikel 5237). Dit perceel werd voor 1895 omschreven als een huis, schuur en erf en na 1895 als huis, schuur, fabriek en erf.

Uitbreidingen vonden plaats in 1908, 1909, 1912, 1915, 1921 en 1923.

Het latere perceelnummer werd D8584.


Geschiedenis van de fabriek Omhoog

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
De directiewoning van directeur Jan Nijhoff (1868-1953). Ook zijn zoon R.W.Nijhoff (1900-1973), die hem als directeur opvolgde, heeft hier gewoond. Zij betrokken de woning in 1932. Rechts van de woning staat het oude productielokaal, waar de melkproducten konden worden afgehaald. Daar achter de eerste en boven het dak uitstekende 16 meter hoge schoorsteenpijp t.b.v de stoomketel. De opgebouwde stoomdruk werd o.a. gebruikt voor het in beweging zetten van de stoommachine. Deze machine was voorzien van een groot vliegwiel, welke alle draaiende onderdelen in de fabriek in beweging bracht. De stoommachine is later vervangen door elektromotoren. De foto is gemaakt vanuit de tuin van de gebroeders Harms.

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
1910
Links achter de melkontvangst.
Het middengedeelte was tot 1952 de botermakerij (karnlokaal).
Rechts voor de oude directiewoning.

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek


Het bestuur, de directeur en de raad der commissarissen in 1933, tijdens het 40 jarig bestaan in 1933 van de Co÷p. Zuivelfabriek en Korenmalerij "Emma" te Noordbarge.

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
1980

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
1995

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
1995

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
Foto ę Jan Anninga

Hoewel er in de volksmond altijd werd gesproken over "de melkfabriek" was de eerste officiŰle naam: "Co÷peratieve zuivelfabriek en korenmalerij Noordbarge". Ook tegenwoordig wordt de als kantoor verbouwde zuivelfabriek nog steeds melkfabriek genoemd, maar is het niet zo dat de echte melkfabrieken in de wei lopen?

De melkfabriek werd opgericht op 18 februari 1893. De hinderwetvergunning is afgegeven op 26 juni 1893. Oprichters van de fabriek waren het bestuur van de vereniging "de Co÷peratieve Stoomzuivelfabriek te Emmen". Zij wilden een Stoomzuivelfabriek met daaraan verbonden een stoomkorenmolen te Noordbarge oprichten op het perceel sectie D6797.

Gelet op het co÷peratieve karakter is het niet ondenkbaar dat draagkrachtige boeren uit de omgeving hierbij betrokken waren die er een deel van hun kapitaal in hebben gestoken. Zij waren volgens de voorwaarden verplicht hun melk aan de fabriek te leveren, waarvoor zij een gegarandeerde minimum prijs ontvingen. De melkprijs die maandelijks aan de boeren werd uitbetaald werd bepaald door de hoeveelheid ver en eiwit in de melk die ze leverden. Met deze constructie kon door de winst op de verkoopprijs de co÷peratie draaiende worden gehouden en was er voor de boeren een zekerheid tot inkomen. Het kapitaal wat de boeren in de co÷peratie hadden gestoken kwam alleen vrij als ze het lidmaatschap daartoe opzegden.

Artikel uit de krant van 23 februari 1901:

"Dank zij het invallen van de vorst hebben de boeren die bij de stoom zuivelfabriek zijn aangesloten ijs kunnen uithakken voor de ijskelder bij de fabriek. De boeren van Noord en Zuidbarge werden tot het uithakken opgeroepen door de tonen der boerhorens. Het ijs kwam uit de waterplas "Diepenveen" en zou voor het bereiden van roomboter net zo goed zijn als het ijs uit Noorwegen."

Behalve melk konden de boeren ook het graan kwijt op de fabriek. 's Avonds het graan gebracht betekende dat het de volgende dag reeds was gemalen. In de maalderij stond daarvoor een drooginstallatie en vier zogeheten maalstoelen met in elk twee maalstenen.

Een attente bezoeker van Historisch Emmen schreef dat Margien van der Velde op 2 april 1900 te Smilde trouwde te Smilde met ene Jan Bult, geboren 3 maart 1870 te Veendam als zoon van Willem Bult, molenaar te Hoogeveen, en Grietje Blaak. Deze Jan Bult was blijkens de huwelijksakte eveneens molenaar van beroep. Ze verhuisden naar Noordbarge waar drie kinderen werden geboren. Op 4 december 1906 stierf deze Jan Bult op 36-jarige leeftijd te Noordbarge. Ook in de overlijdensakte werd hij als molenaar aangemerkt. De aangifte werd gedaan door Jan Nijhoff, boterfabriekdirecteur en Willem Tamming, arbeider. Het is dus zeer aannemelijk dat Jan Bult op de korenmaalderij in de fabriek werkzaam is geweest.

De directiewoning deed na 1932 dienst als kantoor, archief en kluisruimte. Deze kluis heeft men ooit met kneedbommen getracht te kraken, maar door de stuntelige manier van doen lukte dat niet. Het had wel tot gevolg dat men binnen de kortste tijd de daders te pakken had.

De fabriek is in 1952 afgebroken doch werd iets verder van de straat af vervangen door nieuwbouw. De opening in 1953 werd verricht door burgemeester K.H.Gaarlandt. In de zestiger jaren breidde de fabriek zich uit waardoor o.a. een woning aan de Melkweg, waar lange tijd de familie Rappard had gewoond, werd afgebroken. Op dat moment woonde de familie Veenstra er echter al.

Tegenover de fabriek stond het, door de aanwezigheid van een tramhalte van de EDS, welbekende cafÚ van Van der Veen. Behalve personenvervoer deed de tram ook dienst om de boter van de fabriek te vervoeren. De boter ging o.a naar handelsonderneming "Normandia" in Sneek. Als de tram richting Emmen reed, werd er een wagon bij het cafÚ achtergelaten om te kunnen laden. Reed de tram uit Emmen terug richting Hoogeveen, werd de wagon weer opgepikt.

Voordat er ook maar een pakje boter was geproduceerd diende de fabriek van melk te worden voorzien. De koeien deden hun werk en de boeren verzamelden dat in de melkbussen die ze aan de straatkant zetten. Deze melkbussen werden dagelijks door de melkrijders van de fabriek opgehaald. Harm Fokkens, Harm Hepping, BÚ Meiering, Lucas Alberts, Douwe Veenstra en Jans Jeuring zijn namen van melkrijders uit de jaren 50-60.

De melkrijders overhandigden ook de zakjes met melkgeld aan de boeren. Douwe Veenstra had daar een speciale manier voor als de boer of boerin eens niet thuis was. Hij stopte het zakje gewoon in de lege melkbus. Had de boer daar geen erg in als de koeien waren gemolken dan kon er wel eens vreemd worden opgekeken.............

Dat de fabriek vlak naast de brug over het Oranjekanaal lag was in de jaren '40-'45 voor de boeren "aan de andere kant" goed te merken. Toen de brug was opgeblazen, konden de melkrijders de fabriek niet meer bereiken en moesten de boeren zelf de melk naar de fabriek brengen. Ze reden tot aan de noodbrug en droegen toen de melkbussen, maar ook de "pongen" gewoon op de schouder naar de fabriek.

In 1950 begon aannemer Geert Scholtens uit Noordbarge met een verbouwing en uitbreiding. Deze was noodzakelijk geworden door de samenvoeging in 1949 van de fabrieken in Noordbarge en Emmen die aan de Westenesscherstraat stond. De melk van Emmen ging toen naar Noordbarge, de maalderij daarentegen naar de "graanfabriek" aan de Westenesscherstraat. Daarbij kwam het eveneens tot een uitwisseling van werknemers.

Kenmerkend voor de fabriek is nog steeds de 35 meter hoge schoorsteen. Deze schoorsteen is gebouwd in juli, augustus 1950 door de firma De Ridder uit Leiderdorp. Onaangename bijkomstigheid bij de bouw was dat op halve hoogte de metselaar, de heer Bouwman, kwam te struikelen en beneden viel. Hij kwam echter in een grote hoop los metselzand terecht. Een geluk waardoor dat hij er goed vanaf is gekomen. Zo vertelde Frits Witting, zoon van oud werknemer Arend Witting. Arend is zelf mee geweest hem naar huis te brengen, helemaal in Brabant achter op een oud open vrachtwagentje. "Dat vonden wij als kwajongens toch prachtig, daar helemaal naar toe" aldus Frits. Op de terugweg mochten ze voorin naast de chauffeur zitten. Logischerwijze was onze metselaar zo geschrokken dat hij niet meer naar boven durfde.

De bouw heeft daardoor een hele week stil gelegen. In de schoorsteen is met witgeglazuurde steen de naam "Emco" ingemetseld.

In 1952 werd de oude (in de dertiger jaren (1935-1936) gebouwde) korenmalerij geheel verbouwd tot melkontvangst. De schuine kap inclusief "duiventil" werd geheel verwijderd en werden de muren enkele meters opgetrokken. Dit is jarenlang te zien geweest aan de kleurverschillen in de gevelstenen. Door deze verbouwing kwam er ruimte voor een tanklokaal.

Ondanks al deze verbouwingen en uitbreidingen was de productie gewoon doorgegaan en kon in het voorjaar van 1953 de "nieuwe" fabriek officieel worden geopend door de burgemeester K.H.Gaarlandt. De naam Emmer Co÷peratie (Emco) was een feit.

In 1965-1966 heeft achter de melkontvangst van de fabriek nogmaals een uitbreiding plaatsgevonden welke fungeerde als melkinrichting. Dit was nodig door bedrijfssluitingen in die jaren in Coevorden, Dalen, Exloo en Sleen. De productie werd overgenomen door de fabriek in Noordbarge. De naam Cominzo (co÷peratieve melkinrichting Zuid Oost Drenthe) komt dan in beeld. Niet lang daarna werd de flessenlijn afgestoten en werd er overgegaan op papier en beker verpakkingen. De flessenlijn werd nog wel overgenomen door de fabriek in Groningen. In deze jaren werd ook begonnen met de "krentjebrij volgens grootmoeders recept", wat men nu kent onder de naam Bessola. De octrooiraad had kennelijk wat problemen met de ondertitel "grootmoeders recept" op het pak, waardoor de aanvraag de nodige problemen opleverde.

De fabriek in Noordbarge was toen al aangesloten bij Domo Beilen, in feite een vereniging van melkfabrikanten, maar deze samenwerking met de Domo, met een verkoopafdeling in binnen en buitenland, nam een steeds verdergaande vorm aan. Algehele gezamenlijke exploitatie was het gevolg. Uitwisseling van producten en daardoor grotere en rendabeler hoeveelheden, hetgeen tot besparingen moest leiden. De medezeggenschap van de individuele melkleveranciers had daarna praktisch geen inhoud meer al dacht men nog van wel.

Zuivelfabriek Cominzo heeft nog tot 31 december 1988 geproduceerd. Toen moest het haar poorten, zoals al vele zuivelfabrieken haar waren voorgegaan, sluiten. Begin oktober 1988 verkocht de eigenaar, Frico Domo, haar voor fl 550.000,- aan de handelsonderneming Nutrimul. Deze liet over de van ver zichtbare naam Emco op de schoorsteen, beplating aanbrengen met haar eigen naam.

Nutrimul verkocht de fabriek in 1992 door aan de maatschappij A.D.M., waarna deze het weer een jaar later doorverkocht aan Henk Smit, eigenaar van "De Giraf".

Het gebouw raakte, mede door vandalen, behoorlijk in verval en, hoewel buiten gebruik, ontstond er in 1995 nog een grote brand in het koelcelgedeelte van het complex. De verzekering was kennelijk niet op de hoogte dat de productie al lang stil lag, want in 1998 vond er nog een onderzoek plaats naar de "productieschade".......

Plannen uit 1996 voor woningbouw op het terrein redden het niet. De fabriek kwam in handen van bouwbedrijf Zomers uit Klijndijk en gelukkig bleven niet alleen de oude gevels bewaard. Ook de "aole piepe" bleef in tact. Hulde aan hen die het toekomt.


Personeelsnamen Omhoog

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
Jubileumfoto Johann Heinrich Rappard uit 1938.
Staande v.l.n.r. Hendrik Betting, R.Timmer, Geert Alberts, Ab Everts, G.Jeuring, Arend Witting, Harm Borchers, Zwaantinus Grootjans.
Zittend v.l.n.r. Jan Kaspers, Roelof W.Nijhoff, J.H.Rappard, Johanna van Loo (gehuwd met de jubilaris) en Albert (Ab)Weerman.

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
V.l.n.r. 1e Johann Heinrich Rappard, 3e Harm Borchers, 4e Albert Weerman,
10e Hendrik Betting, 11e Geert Albers. Overigen (nog) onbekend. Wie helpt?
Op de melkwagen staat de om zijn gulle lach bekende Albert (Ab)
Everts. Als hij lachte deed iedereen vanzelf mee.

Vele namen van mensen die bij de fabriek werkten zijn bewaard gebleven. Een overzicht:

  • Jan Nijhoff, directeur.
  • Roelof W.Nijhoff, vanaf 1937 directeur en zoon van Jan Nijfhoff. Vierde op 3 februari 1962 in hotel Ten Kate zijn 25 jarig jubileum.
  • H.Stobbe, directeur. Hij was tot de sluiting van de fabriek in Exloo, directeur aldaar.
  • B.Faber, directeur
  • B.de Groot, bedrijfsleider onder supervisie van de heer Bouma, directeur van Domo Groningen.
  • L.W.Pepping, assistent directeur
  • H.Betting, boekhouder
  • Mej.J.Lubbers, kantoormedewerkster
  • M.J.Eding, botermaker
  • Johann Heinrich Rappard, chef van de maalderij, die al op 13 mei 1913 bij de fabriek werkte en in 1938 er zijn zilveren jubileum vierde. Hij ging in 1949 met pensioen.
  • Arend Witting, maalderij
  • Ab Weerman, maalderij
  • Jan Kaspers (Kappo), machinist
  • Zwaantinus Grootjans, botermaker, controleur
  • Tiensie Grootjans, monsternemer
  • Johannes Gewald, kuiper
  • Geert Albers, centrifugist
  • Jans Kiers, melkontvanger
  • Albert (Ab) Everts, afgifte retourproducten, klusjesman
  • Harm Borgers, algemeen medewerker
  • Jans Veenstra, machinist
  • Klaas Meijering, ijs bereider, chauffeur
  • Willem Sijken, chauffeur
  • Harm Schepers, chauffeur
  • Jan Koopman, melkinrichting
  • Geert Schutrups, melkinrichting
  • Jo Reuvers, melkinrichting
  • Derk Klasens, melkinrichting
  • Derk Dozeman, melkinrichting

Anekdote Omhoog

De toenmalige directeur Roelof W.Nijhoff bezat twee rashonden die in een grote ren achter zijn woning liepen en nooit op straat kwamen. Totdat ze op een dag verdwenen waren. Roelof toog naar de fabriek, mobiliseerde Ab Everts (de honden kenden hem goed omdat hij tuinman was) en overig personeel. Zoekende langs de dijk van het kanaal waar de honden altijd werden uitgelaten bleven ze echter zoek. Nu moet men weten dat het in die tijd gebruikelijk was dat de fabriek om klokslag twaalf, ten behoeve van de boeren op het land en de omgeving, de stoomfluit liet gaan. Ab kreeg opeens een idee. "Loat de oele goan doar komp ze vast wel op af". En nog ver voordat het twaalf sloeg loeide de oele. Prompt kwamen de boeren van het land. De vrouwen schrokken want de aardappelen waren nog niet gaar. De rapen wel! De mensen in de omgeving vroegen zich af of de machinist dronken zou zijn en de gehele omgeving verkeerde die dag verder in algehele verwarring. Na verloop van tijd wierp ÚÚn van de, toch maar teruggekeerde, honden een nest met 15 jongen. Het uitstapje had duidelijk amoureuze bedoelingen gehad.......

het beroep kuiper Omhoog

De boter werd verpakt in vaten van 50 kg die op de fabriek zelf werden gemaakt. Dit was een vak apart en was het werkterrein van een vakman, de kuiper. Deze maakte naast de botervaten ook de (vroeger bekende) houten wastobbes, de tonnen voor honing en de inlegvaten. Bij de fabriek in Noordbarge stond een aparte houten schuur waar kuiper Johannes Gewald zijn werk deed.

De tonnen werden gemaakt van beukenhouten duigen (voorgevormde houten planken) De vaten werden in model gehouden door banden, gemaakt van wilgentenen die rondom de ton werden gespannen. Middels een bepaalde insnijding werd een sluitende knoop gemaakt, waarna de banden met blauwkopjes (een soort spijker) werden vastgezet. Binnenin de ton was aan de boven en onderkant een groef gemaakt waarin de afgeschuinde ronde (blanke) bodem of het deksel paste. Het deksel, evenals ÚÚn der duigen, droeg het handelsmerk van de handelsfirma. Dit was een rijksvoorschrift. In de blauwe kleur moest in een ruitachtig figuur de datum, een weekletter, het gewicht aangegeven worden. Elk jaar kwam van de zuivelbond een lijst welke letter in welke week toegepast moest worden. Had men de verkeerde letter aangegeven dan schaafde men het met een stuk glas weer weg en bracht men de juiste letter aan.

Op onverwachte tijden kwam er bericht van de verkooporganisatie (N.C.Z.) dat er een vaatje van een vastgestelde productiedatum ter keuring moest worden verstrekt. Aan de hand hiervan werd een klasse indeling gemaakt, waaraan de prijs werd gekoppeld. Aardige bijkomstigheid voor het personeel was dat als men aan de hoogste klassering had voldaan er door de N.C.Z. een geldbedrag aan hen werd uitgekeerd.


Productie en producten Omhoog

Foto Historisch Emmen Noordbarge melkfabriek
Reclame anno 1932

Rond 1950 werd er voornamelijk boter gemaakt. De afgewerkte boter werd verpakt in de vaten die bekleed werden met perkament papier. Flink aanstampen was beslist noodzakelijk. Ook de nevenproducten van boter, karnemelk en karnemelksepap, werden er gemaakt. Kaas is er echter nooit geproduceerd. Het werd later wel verhandeld, maar werd van elders betrokken. De melkslijters venten in die tijd nog "losse" melk en karnemelk. Flessenmelk was nog maar net in opkomst. Deze flessen werden met behulp van een speciale kraan met de hand afgevuld en handmatig voorzien van een kroonkurk. Flessen met karnemelksepap (voorheen ook los verkocht) werden afgesloten met een kartonnen plaatje. Ook werd er consumptie-ijs en blokken ruw ijs geproduceerd. Dit ruwe ijs werd gebruikt voor koeling van ijscokar, in de horeca en in het Diaconessen ziekenhuis aan de AngelsloŰrdijk. Heel voorzichtig werd er ook begonnen met de productie van luxe producten als yoghurt, vanillevla en wat later ook chocoladevla. Dit allemaal in de halve liter flesjes met kroonkurk. Aan de horeca leverde men chocolademelk in bruine flesjes die verpakt werden in houten kisten.

De afname van flesproducten nam, mede door de sterke naoorlogse groei van Emmen, een grote vlucht waardoor in 1951 de eerste vul en sluitmachine voor de nauwmondse en wijdmondse flessen werd aangeschaft. Flessenmelk werd gepasteuriseerd gesteriliseerd, de hele liter flessen kwamen sterk op en er kwamen meer smaken vla op de markt zoals: chocolade, hopjes, frambozen en citroenvla. En denk eens aan de rijstepap, de havermoutpap en de bloempap. Nadat de papier en beker verpakkingen waren ingevoerd kwamen als assortiment uitbreiding nog eens de drink- en vruchtenyoghurts en grootmoeders krentjebrij.........


Bronvermelding: Omhoog

  • M.J.Eding, oud werknemer van de fabriek.
  • Zuidoosthoeker 10 januari 2001.
  • Drentse Courant 26 april 2001.
  • Ons Land Panorama juni 1933, collectie R.Boelens.
  • Aanvulling R.van der Velde.
  • Aanvulling F.Witting.
  • Correctie F.W.Rappard.
  • Foto's:
    • Archief gemeente Emmen.
    • R.Eding.
    • R.Boelens.
    • J.Anninga.
 

Wie helpt? Omhoog

 

Klik hier om een e-mail aan Historisch Emmen te versturen Historisch Emmen zoekt altijd naar informatie.
Foto's, kranten, artikelen, advertenties, knipsels, stambomen, genealogie, alles is welkom.
Na digitalisering ontvangt u alles retour.
Help mee Historisch Emmen beter en vollediger te maken.